शृणु, भगवन्, सूर्यस्य गतिचक्रम् यथावर्णितं महर्षिभिः। नवति कोटयः योजनानां परिधिः परिकल्प्यते, तथैव शतसहस्रं चत्वारिंशच्च पञ्च च। एष एव सूर्यस्य अह्निशः सञ्चारः, यदा सः दक्षिणदिग्भ्यः निवर्त्य सममण्डले तिष्ठति। क्षीरसागरस्य उत्तरदिशि सञ्चरन्, सममण्डले योजनपरिधिं विद्धि। सममण्डलस्य परिधिः पूर्णतया त्रयः कोटयः, एकविंशतिसहस्रशतसहस्राणि च। यदा चित्रभानुः श्रावणे उत्तरभागे गच्छति, गोमेधद्वीपे उत्तरदिशि सञ्चरन्। अधुना उत्तरभागस्य मापनं च परिधेश्च, दक्षिणोत्तरमध्यमानां क्रमशः परिजानीयात्। मध्यभागे जरद्गवस्थानं, एवं ऐरावतं सर्वोच्चं; वैश्वानरः तु अत्र दक्षिणे निर्दिष्टः। नागवीथिर्नोत्तरपन्थाः, अजवीथिर्दक्षिणपन्थाः; उभे चाषाढमूलं त्रयाणि अजवीथ्याः प्रारम्भाणि। अभिजितः पूर्वे स्वाति तिस्रश्च तारा उत्तरनागपथस्य; अश्विनी कृतिका च दक्षिणे, तिस्रश्च दक्षिणनागपथस्य स्मृताः। रोहिण्यर्द्रा मृगशीर्षश्च नागपथस्य ज्ञायन्ते; पुष्याश्लेषापुनर्वसवः ऐरावतपथाः कथ्यन्ते। एते त्रयः पन्थानः, एष उत्तरमार्गः; पूर्वोत्तरफल्गुन्यौ च मघा वृषभसंस्थाः। पूर्वोत्तरप्रोष्ठपदाः रेवती च गावः पन्थाः; श्रवणधनिष्ठे वरुणश्च जरद्गवाः स्मृताः। एते त्रयः पन्थानः, एष मध्यमार्गः; हस्तचित्रस्वत्यः अजपथाः। ज्येष्ठाविशाखामैत्र्यः मृगपथाः; मूलपूर्वोत्तराषाढाश्च वैश्वानरपथाः। एते त्रयः पन्थानः दक्षिणमार्गे अपि स्मृताः; अधुना विभागानां योजनविस्तरः कथ्यते। एकत्रिंशत् शतसहस्राणि स्मृतानि, त्रिशतं तत्रैव, तथा त्रयस्त्रिंशत्। विभागान्तरं योजनैः एवमुक्तम्, तद्वद दक्षिणोत्तरायणयोः विभागरेखान्तरेषु च। अधुना योजनविस्तरं संगणनाय वक्ष्यामि; प्रत्येकस्य अन्तरालं सप्तैः संयोज्यते। सहस्रात् परे पञ्चविंशतिः, विभागान्तररेखयोः सञ्चरन्। उत्तरायणस्य अन्तःमण्डलानि सः सञ्चरति, दक्षिणे तु सदा बहिः सूर्यस्य मण्डलं। उत्तरदिशि सञ्चरन् षडशीतिं मण्डलानि परिभ्रमति; अन्तर्मण्डलानि सञ्चरन् तानि व्याप्नोति। एवं योजनमितिं मण्डलस्य शृणु—दशसहस्राण्यष्टसहस्राणि स्मृतानि। अष्टपञ्चाशत् योजनानि चान्ये संयोज्यन्ते; व्यासोऽयं मण्डलस्य परिकल्पितः। सूर्यः शनैः शनैः मध्यात् मण्डलस्य सञ्चरति; यथा कुम्भकारचक्रम् परिभ्रमति, तथा चन्द्रसूर्यौ अपि। दक्षिणे सूर्यः त्वरितं भ्रमति, यथा चक्रं, अत एव सः संक्षिप्ते काले पृथिव्याः अधिकं भागं व्याप्नोति। दक्षिणायने सूर्यः द्वादश मुहूर्तेषु शीघ्रं सञ्चरति, त्रयोदशार्धराश्यन्तरे मण्डलं व्याप्नोति। क्षणेषु तानि नक्षत्राणि रात्रौ सूर्यः व्याप्नोति, कुम्भकारचक्रमध्यगत इव शनैः गच्छन्। उत्तरायणे अपि सूर्यः शनैः पदैः सञ्चरति; अतः दीर्घकाले सः पृथिव्याः केवलं स्वल्पं भागं व्याप्नोति। उत्तरायणे दिवा अष्टादश क्षणेषु सूर्यः नक्षत्राणि व्याप्नोति; त्रयोदशमध्ये सञ्चरन्, रात्रौ द्वादश क्षणेषु तानि व्याप्नोति। तदा चक्रं ताभ्यां द्वाभ्यां अपि शनैः भ्रमति; यथा कर्दमे मध्यगतं स्थाणुं भ्रमति। त्रिंशत्क्षणेषु अहोरात्रं पृथिव्याम् परिभ्रमति; विभागयोः अन्तरे मण्डलानि भ्रमन्ति। यदा सूर्यः उत्तरायणे गच्छति, तदा दिवा सञ्चारः शनैः; रात्रौ तु शीघ्रः। दक्षिणायने दिवा शीघ्रः, रात्रौ तु शनैः सञ्चारः। एवं गतिविशेषेण अहोरात्रविभागः अजपथे दक्षिणे लोकालोकस्योत्तरभागे च विभज्यते। लोकविस्तारात् वह्निपथस्य बहिः, सूर्यस्य प्रभा पुष्करात् यावत् प्रकाशते, तावत् व्याप्यते। बहिः पक्षे लोकालोकः पर्वतः; सः पर्वतः दशसहस्रयोजनमायतः। सः पर्वतः दीप्तिमान् अद्यापि अद्युतः, समवर्तुलः, तारेन्द्रचन्द्रसूर्यग्रहगणैः सहितः। अन्तः लोकालोकपर्वते लोकाः प्रकाशन्ते; एष एव विश्वविस्तारः, तस्मात् परं तमः। लोकः तेजोवशात् दृश्यते, परतः अतेजसः; लोकालोकौ संयुक्तौ, तयोः सूर्यः परिभ्रमति। अतः 'संर्ध्यं' इति ऋषयः वदन्ति, सन्ध्याद्वयं तत्र; प्रातः ऋषिभिः रात्रिः, सायं तु दिवा इति परिगण्यते।