ततः, गोः आकारः क्षुद्रः सञ्जातः सति, सः अस्तमयनं गच्छति; उदयास्तमयौ पूर्वपश्चिमदिशौ स्मर्येते। यथा पूर्वे दीप्तिमान् दृश्यते, तथा पृष्ठे च उभयोः पार्श्वयोः च दीप्तिमान् दृश्यते; यत्र यत्र सूर्यस्य उदयः दृश्यते, तत्र तत्र तस्य उदयः इति कथ्यते। यत्र सः अस्तमयाय गच्छति, तत्र तस्य अस्तमयः इति स्मर्यते; सर्वेषां मेरुः उत्तरतः, लोकालोकः दक्षिणतः इति निश्चितम्। भूमेः महान् अन्तरः तथा च तमः, यत् गतं तस्य, सूर्यरश्मयः तत्र न गच्छन्ति; अतः रात्रौ सूर्यः न दृश्यते। उपरि सूर्यः लक्षरश्मिसंयुक्तः तत्र स्थितः दृश्यते; यदा सूर्यः पुष्करमध्यस्थः भवति, तदा एवं दृश्यते। सः एकमुष्टिर्भूमेः तृतीयांशं मुहूर्ते गच्छति; तस्य सहस्रयोजनानां संख्यां शृणु। संपूर्णं लक्षैकत्रिंशत् तथा पञ्चाशत्सहस्राणि, अन्यानि च तत्र स्मर्यन्ते। एषः सूर्यस्य मुहूर्ते गमनम्, यथानियमम्; एतत्क्रमस्य, यदा सः दक्षिणमण्डलम् आगच्छति। सूर्यः मासपर्यन्तं मण्डलं गच्छति, उत्तरदिशारम्भात्; तदा पुष्करमध्यस्थः दक्षिणायनमार्गे गच्छति। मानसोत्तरमेरुवोः मध्ये त्रिगुणः अन्तरः निश्चितः; दक्षिणमण्डलस्य सर्वदिशायाः विस्तारं शृणु। नवकोटिः योजनानां परिधिः गण्यते, तथा शतसहस्रं, चत्वारिंशत्, पञ्च च। एषः सूर्यस्य दिवानिशं गमनम्; यदा सः दक्षिणदिशातः प्रत्यावर्त्य विषुवत्स्थले स्थितः। क्षीरसागरात् उत्तरदिशायाम् गच्छन्, विषुवत्परिधिं योजनैः शृणु। त्रिकोटिः समग्रः विषुवत्परिधिः, एकविंशतिसहस्रशतसहस्राणि च। यदा चित्रभानुः श्रावणे उत्तरमण्डले गच्छति, गोमेधद्वीपे उत्तरमार्गे स्थितः। अधुना उत्तरमण्डलस्य तथा परिधेः मापनम्, दक्षिण, उत्तर, मध्य—क्रमेण निश्चितव्यं। मध्यस्थं स्थलम् जरद्गवः, तथा ऐरावतः उत्तमः; वैश्वानरः दक्षिणतः निश्चितः, सत्यं। नागविथि उत्तरमार्गः, अजविथि दक्षिणमार्गः; उभे, तथा आशाढमूलम्, अजविथ्याः त्रयो आरम्भाः। अभिजितः पूर्वे स्वाति तथा उत्तरनागविथ्याः त्रयो नक्षत्राणि; अश्विनी कृतिका दक्षिणे, त्रयः दक्षिणनागविथ्याः स्मर्यन्ते। रोहिणी, आर्द्रा, मृगशीर्षः नागविथिः; पुष्य, आश्लेषा, पुनर्वसू ऐरावतीविथिः। एते त्रयो मार्गाः, एषः उत्तरमार्गः; पूर्वोत्तरफाल्गुनी, मघा वृषराशिः। पूर्वोत्तरप्रोष्ठपदा, रेवती गौविथिः; श्रवण, धनिष्ठा, वरुणः जरद्गवः। एते त्रयो मार्गाः, एषः मध्यमार्गः; हस्त, चित्रा, स्वाति अजविथिः। ज्येष्ठा, विशाखा, मैत्रः मृगविथिः; मूल, पूर्वोत्तराषाढा वैश्वानरविथिः। एते त्रयो मार्गाः दक्षिणमार्गे अपि; अधुना मण्डलानां मध्ये योजनान्तरम् कथ्यते। एतेषां शतसहस्रं एकत्रिंशत् स्मर्यते, अन्यानि त्रिशतानि, तथा त्रयस्त्रिंशत्। मण्डलानां मध्ये योजनान्तरम् एवम् उक्तम्, तथा दक्षिणोत्तरसंक्रमणरेषेषु। अधुना गणनार्थं योजनान्तरम् कथयामि; प्रत्येकस्यान्तरम् सप्तैः संयोज्यते। सहस्रात् परे पञ्चविंशतिः; मण्डलानां अन्तः बाह्यरेषयोः मध्ये गच्छन्। उत्तरायणे अन्तःमण्डलानि गच्छति, दक्षिणे सदा बहिर्मण्डलं सूर्यः गच्छति। उत्तरदिशं गच्छन् शतमष्टाशीतिः मण्डलानि गच्छति; अन्तःमण्डलानि गच्छन् मण्डलान्यनुसरति। मण्डलस्य योजनमापनम् शृणु; दशसहस्रं अष्टसहस्रं स्मर्यते। तथा अष्टपञ्चाशत् योजनानि अधिकानि; व्यासः मण्डलस्य क्रमेण निश्चितः। सूर्यः शनैः केन्द्रात् मण्डलं गच्छति; यथा कुम्भकारस्य चक्रं परिवर्तते, तथा चन्द्रसूर्यौ अपि। दक्षिणे सूर्यः शीघ्रं चक्रवत् परिवर्तते, तथा अल्पकाले अधिकं भूमेः भागं गच्छति। दक्षिणायने सूर्यः शीघ्रं द्वादशमुहूर्तान् गच्छति, मध्ये त्रयोधनार्धराशीनि गच्छन् मण्डलं गच्छति। रात्रौ क्षणेषु सूर्यः तानि नक्षत्राणि गच्छति, केन्द्रे कुम्भकारचक्रस्य सन्निहाय शनैः गच्छन्। उत्तरायणे अपि सूर्यः शनैः पादैः गच्छति; अतः दीर्घकाले केवलं अल्पं भूमेः भागं व्याप्नोति। उत्तरायणे सूर्यः दिवा अष्टादशक्षणानि नक्षत्राणि गच्छति; मध्ये त्रयोदश नक्षत्राणि गच्छन्, रात्रौ द्वादशक्षणानि तानि नक्षत्राणि गच्छति। ततः चक्रं तयोः अपि शनैः अधिकं परिवर्तते; यथा केन्द्रे मृत्तिकागोलकः शनैः गच्छति, तथा स्थिरबिन्दुः अपि।