एवं सप्तद्वीपसागरयुक्ताया भूमेः विस्तारः नवसप्ततिसहस्रनवशतान्युक्तः कथ्यते। तस्याः अन्तर्बर्हमण्डलं त्रीगुणं विस्तीर्णं, एकादशकोटियोजनानि परिमितानि सञ्ज्ञायन्ते। एवं तत्रैकशः लक्षत्रयं सप्तत्रिंशत् संख्या, यद् अन्तःपथस्य भूमण्डलस्य गणनं स्मृतम्। यदपि व्योम्नः नक्षत्रविन्यासस्य विस्तारः भूमिविन्यासस्यैव तुल्यः, सर्वतो वृतं सम्पूर्णं च। भूमण्डलस्य परिधिः यथा, तथा एव व्योम्नः परिमाणं, मेरुशिखरे पूर्वदिक्क्षितिजे मानसे परिगण्यते। तत्र दक्षिणतः मेरुं प्रति, मानसस्य पृष्ठे, महेन्द्रस्य पुरी समा शुभा सुवर्णमण्डिता स्थितिः। तत्रैव संयमपुरी वैवस्वतस्य यमस्य प्रतिष्ठिता, पुनः पश्चिमतो मेरुशिखरे मानसस्यैव। उत्तरतः मेरोः मानसशिखरे सुषा नाम रम्या पुरी वरुणस्य प्राज्ञस्य। तथा विभावरी सोमस्य पुरी, या महेन्द्रपुरीसमा, मानसस्य पृष्ठे स्थिताः लोकपालाः चतुर्दिशं विराजन्ति। ते लोकपालाः धर्मसंस्थापनार्थं लोकसंरक्षणार्थं च स्थिताः, तेषां उपरि दक्षिणायनमार्गे सर्वत्र स्थितिः। अथ शृणु सूर्यस्य गतिं यदा स दक्षिणायनस्य प्रारम्भे संप्राप्तः; स तदा विमुक्तबाणवत् शीघ्रं गच्छति। स सदा ज्योतिचक्रं गृह्णन् परिभ्रमति; यदा सूर्यः मध्ये भवति, तदा अमरावत्यां स्थितः। संयमपुर्यां वैवस्वतस्य उदयकालः दृश्यते; सुषायां मध्यरात्रिः, विभावऱ्यां चास्तमयः। संयमपुर्यां यदा मध्याह्नः, तदा सुषायां वा वरुणपुरीषु सूर्यस्योदयः दृश्यते। विभावऱ्यां मध्यरात्रिः, महेन्द्रपुरीषु चास्तमयः; सुषायां वा वरुणपुरीषु यदा मध्याह्नः, सूर्यः दृश्यते। विभावऱ्यां सोमपुरीषु च सूर्यस्योदयः, महेन्द्रस्यामरावत्यां च सूर्यस्योन्नतिः। संयमपुर्यां वा वरुणपुरीषु मध्यरात्रौ सूर्यास्तमयः; सूर्यः अग्निशलाकायाः चक्रवत् शीघ्रं सञ्चरति। सः नक्षत्राणां परिभ्रममाणानां मध्ये सञ्चरन्, चतुर्दक्षिणदिशासु एवम् अतीव शीघ्रं गच्छति। सः प्रातः सायं च पुनः पुनरुदयति; पूर्वाह्णे अपराह्णे च द्वयोः द्वयोः देवालययोः अस्ति। मध्याह्ने सः तेजसा प्रभया च पतति; उदयन् वर्धते, मध्याह्ने तु सूर्यः तीव्रं दीप्तिमान् भवति। अनन्तरं, यदा गवां छायाः लघुतराः भवन्ति, स सायं दिशं प्रति गच्छति; पूर्वबिम्बं पश्चिमबिम्बं च प्राचीमपि प्रतीचीं च स्मर्येते। यथा पुरतः प्रकाशते, तथा पृष्ठतः पार्श्वयोः च; यत्र यत्र उदयः दृश्यते, तत्र तेषां सूर्यस्योदयः कथ्यते। यत्र अस्तमयः, तत्र तेषां सूर्यास्तमयः स्मृतः; सर्वेषां मेरुः उत्तरतः, लोकालोकः दक्षिणतः। भूमेः महद्दूरीतमसा च, गतस्य च, सूर्यरश्मयः न प्राप्नुवन्ति; तस्मात् रात्रौ न दृश्यते। उपरि सूर्यः लक्षरश्मिसंयुक्तः तत्र स्थितः दृश्यते; यदा सूर्यः पुष्करमध्ये तिष्ठति, तदा एवम्। स एकत्रिंशांशं भूमेः मुहूर्ते भ्रमति; अधुना शृणु सहस्रयोजनसंख्याम्। संपूर्णं लक्षत्रयं एकत्रिंशत्, पञ्चाशत्सहस्रं, तथा अन्यानि अपि; एषा सूर्यस्य मुहूर्तगतिः स्मृता। एतेन क्रमणेन यदा दक्षिणांशं प्राप्नोति। सूर्यः मासमेकं दक्षिणांशं भ्रमति, उत्तरदिशात् आरभ्य; तदा पुष्करमध्ये दक्षिणायनमार्गे सञ्चरति। मानसोत्तरमेरुव्योः अन्तरालं त्रिगुणं परिगण्यते; अधुना दक्षिणांशस्य विस्तारं सर्वतो दिशं शृणु। नवकोटियोजनानि परिधिः स्मृतानि, तथा शतं च चत्वारिंशत् पञ्च च। एषा सूर्यस्य अहोरात्रगतिः, यदा सः दक्षिणदिशं त्यक्त्वा विषुवत्स्थले तिष्ठति। क्षीरसागरस्योत्तरदिशं गच्छन्, विषुवत्स्थलस्य परिधिं योजनानि जानीहि। तत्र त्रिकोटिः पूर्णा, एकविंशतिसहस्रशतान्यपि परिधिः स्मृता। यदा चित्रभानुः श्रावणे उत्तरांशे गच्छन्, गोमेधद्वीपे उत्तरदिशं सञ्चरति। अधुना उत्तरांशस्य परिमाणं, परिधिं च; दक्षिणं, उत्तरं, मध्यं च क्रमशः विज्ञेयम्। जरद्गवः मध्ये, ऐरावतः परं, वैश्वानरः चात्र दक्षिणतः निहितः। नागवीथिः उत्तरमार्गः, अजवीथिः दक्षिणमार्गः; तयोः, तथा षाढमूलम्, अत्र अजवीथ्याः त्रयो विभागाः। अभिजितः पूर्वे स्वातिः, उत्तरनागमार्गस्य त्रयः नक्षत्राणि; अश्विनी कृतिका च दक्षिणे, त्रीणि दक्षिणनागमार्गस्य स्मृतानि। रोहिण्यर्द्रामृगशीर्षाणि नागमार्गे विख्यातानि; पुष्याश्लेषापुनर्वसूनि ऐरावतीमार्गे कथ्यन्ते। एवं भगवतः सूर्यस्य, लोकपालानां, भूमण्डलस्य च विस्तारः, ज्योतिचक्रस्य च सञ्चरणक्रमः, नक्षत्राणां मार्गः, सर्वं शास्त्रसम्मतं पुराणोक्तं च।