शृणु, हे महाभाग, सूर्यस्य चक्रं भारतीयभूमेः व्यासवत् विस्तीर्णं दृश्यते। तस्य योजनेषु प्रमाणं प्रवक्ष्यामि। सूर्यस्य मण्डलस्य व्यासः नवसहस्रयोजनानि, तस्य परिधिः त्रीगुणः उक्तः। चन्द्रमाः तु सूर्यस्य द्विगुणः, व्यासेन च मण्डलेन च। पुनः पृथिव्याः योजनेषु प्रमाणं शृणु। सप्तद्वीपसागरमण्डलस्य विस्तारः पुराणे यथाप्रमाणं निर्दिष्टः। तं विस्तारं पूर्वैः गर्वितैः गणितं वदामि; ते गर्विताः पूर्वेऽपि अद्यतनेषु समाना इति। देवासुराः पूर्वे केवलं रूपनामभिः ज्ञाताः; अतः अद्यतनेषु देवेषु पृथिव्याः तलं वर्णयामि। दिव्यविन्यासः अद्यतनेन पूर्णतः संमतः; पृथिव्याः विस्तारः पञ्चाशत्कोटीति कथ्यते। तस्यार्धं मेरवे निर्दिष्टं; मेरुं मध्यं कृत्वा, प्रत्येकदिग्भागे कोटिः गण्यते। तथैव पुनः नवत्युत्तरनवशतसहस्राणि पञ्चाशत्सहस्राणि च पृथिव्याः अर्धविस्तारः। पृथिव्याः विस्तारस्य योजनेषु प्रमाणं शृणु; प्रत्येकदिग्भागे त्रयः कोटयः गण्यन्ते। तथैव सप्तद्वीपसागरयुक्तस्य पृथिव्याः विस्तारः एकोनाशीतिसहस्रयोजनानि इति कथ्यते। पृथिव्याः अन्तर्मण्डलं त्रीगुणं विस्तीर्णं; तस्य गणना एकादशकोटयोजनानि। एवं तानि एकशतत्रिंशत्सहस्राणि इति; एषा अन्तर्मण्डलस्य गणना। नक्षत्रव्यूहस्य व्योम्नि विस्तारः पृथिव्याः व्यूहस्य समः, यदा संपूर्णतः परिवृतः। पृथिव्याः परिधेः प्रमाणं व्योम्नः प्रमाणस्य तुल्यम्, मेरोः पूर्वदिग्भागे मानसशिखरे। महेन्द्रस्य पुरी समा, शुभा, सुवर्णालङ्कृता; सा मेरोः दक्षिणे, मानसस्य पश्चात् स्थिताः। वैवस्वतः यमः संयमपुर्यां वसति; पुनः मेरोः पश्चिमे मानसशिखरे। सुशा नाम रम्या पुरी प्राज्ञस्य वरुणस्य, मेरोः उत्तरदिग्भागे मानसशिखरे। विभावरी सोमस्य पुरी महेन्द्रपुरीसमाना; मानसस्य पृष्ठे, लोकपालाः चतुर्दिशं स्थिताः। ते धर्मस्थापनाय लोकपालनाय च स्थिताः; लोकपालानां उपरि सर्वत्र दक्षिणायनमार्गे। सूर्यस्य गतिं शृणु यदा सायनं प्रति याति; दक्षिणायनस्य आरम्भे सूर्यः मुक्तबाणवत् शीघ्रं सरति। स ज्योतिषां चक्रं गृहीत्वा सततं भ्रमति; यदा सूर्यः मध्ये अस्ति, तदा अमरावत्यां स्थितः। संयमपुर्यां वैवस्वतस्य सूर्यस्योदयः दृश्यते; सुशायां मध्यरात्रिः, विभावत्यां अस्तं गच्छति। संयमपुर्यां यदा मध्याह्नः, तदा सुशायां वा वरुणस्य पुरीषु सूर्यस्योदयः दृश्यते। विभावत्यां मध्यरात्रिः, महेन्द्रपुर्यां अस्तं; सुशायां वा वरुणस्य पुरीषु यदा मध्याह्नः, तदा सूर्यः दृश्यते। विभावत्यां सोमस्य पुरीषु सूर्यस्योदयः, महेन्द्रस्य अमरावत्यां सूर्यः आरोहति। मध्यरात्रौ संयमपुर्यां वा वरुणस्य पुरीषु सूर्यः अस्तं याति; सूर्यः शीघ्रं भ्रमति, ज्वलनचक्रवत्। सूर्यः नक्षत्रेषु भ्रममाणेषु गच्छति; एवं दक्षिणदिग्भागेषु चतुर्षु सरति। उदयास्तमये पुनः पुनः उदयति; पूर्वाह्णे अपराह्णे च द्वयोः द्वयोः मन्दिरेषु अस्ति। मध्याह्ने पतति, किरणप्रभया सह; उदयति, वर्धते, मध्याह्ने सूर्यः तीव्रं दहति। अनन्तरं, यदा गावः ह्रस्वाः भवन्ति, स अस्तं गच्छति; उदयास्तमये पूर्वपश्चिमबिन्दू स्मृतौ। यथा अग्रे प्रकाशते, तथा पृष्ठे, पार्श्वयोः च; यत्र यत्र उदयः दृश्यते, स तेषां उदयः कथ्यते। यत्र अस्तं याति, तत् तेषां अस्तं कथ्यते; सर्वेषां मेरुः उत्तरतः, लोकालोकः दक्षिणतः। पृथिव्याः महद्दूरत्वात्, तमसः च, गतस्य च, किरणाः न प्राप्नुवन्ति; अतः रात्रौ न दृश्यते। ऊर्ध्वं सूर्यः लक्षकिरणयुतः स्थितः दृश्यते; एवं सूर्यः पुष्करमध्ये स्थितः। स एकत्रिंशत्तमांशं पृथिव्याः मुहूर्ते गच्छति; सहस्रयोजनसंख्यां शृणु। पूर्णं लक्षत्रिंशत्सहस्राणि, पञ्चाशत्सहस्राणि, तथा अन्यानि अपि स्मृतानि। एषा सूर्यस्य मुहूर्तगतिर्निर्दिष्टा; एतेन क्रमेण यदा दक्षिणभागं प्राप्नोति। सूर्यः एकमासं दक्षिणभागं याति, उत्तरतो प्रारभ्य; तदा पुष्करमध्ये दक्षिणायनमार्गे गच्छति। मानसत्तरमेरुव्योः अन्तरं त्रिगुणं स्मृतम्; दक्षिणभागस्य विस्तारं सर्वतो दिशं शृणु।