सर्वे भूतानां समुत्पत्तिः अत्रैव पञ्चमहाभूतेषु सम्पद्यते। यदा हि एते महाभूतानि न स्वीकृतानि, तदा कार्याणां उत्पत्तिः न सम्भवति। एवं कार्यरूपिण्यः सीमिताः विभागाः स्मृताः, यथा कार्यस्य स्वरूपम् अस्ति; महतादीनां च विभागाः कारणरूपिणः स्मृताः। एवं सप्तद्वीपसागरविभक्तायाः पृथिव्याः यथार्थरूपेण विभागः मया पूर्वं वर्णितः। एषा पृथिव्याः व्यवस्था, यथाक्रमं विभागैः, सप्तद्वीपसागरैः च, यथावत् प्रतिपादिता। तस्याः विस्तारः, वर्तुलरूपं च, गणनया च, प्रधनस्य विश्वरूपस्य विशेषभागस्य प्रमाणं ज्ञायते। एवं पृथिव्याः विभागः सम्यक् निरूपितः; इतः परं किञ्चिदेव विभागवर्णनं श्रोतव्यं, राजन्। अधुना सूर्यचन्द्रमसोर्गतिं वर्णयिष्यामि। यावत् सूर्यचन्द्रमसोः प्रभा प्रसार्यते, तावत् तेभ्यः श्रावयामि। सप्तद्वीपसागराणां च द्वीपानां च विस्तारः प्रकाशते; ततः बहिः, पृथिव्या अर्धभागः स्मृतः। तयोः परिक्रमेण प्रमाणं, सूर्यचन्द्रमसोः प्रकाशते; मनीषिभिः, दिवः परिक्रमणं च विस्तारं च तयोः तुल्यं ज्ञायते। सूर्यः स्वतेजसा शीघ्रं त्रिलोक्यां विचरति, न तु कदापि विलम्बते; तेजसा च पतनात् च सः ‘रवि’ इति कथ्यते। पुनः पुनः चन्द्रसूर्ययोः प्रमाणं वक्ष्यामि; तयोः महत्त्वात् ‘महान्’ इति शब्दः प्रयुज्यते। सूर्यस्य मण्डलम् अस्य भारतवर्षस्य व्यासवत् विस्तीर्णम्; तस्य प्रमाणं योजनैः शृणु। तस्य मण्डलस्य व्यासः नवसहस्रयोजनानि, तस्य परिधिः त्रिगुणा व्यासात्। व्यासमण्डलाभ्यां चन्द्रमण्डलं सूर्यस्य द्विगुणं; अधुना पुनः पृथिव्याः योजनप्रमाणं शृणु। सप्तद्वीपसागरमण्डलस्य विस्तारः पुराणे योजनसंख्यया परिगणितः। तां गणनां इदानीं प्रवक्ष्यामि, येन गर्विताः मनीषिणः पूर्वे स्मृताः, ते अद्यापि तादृशा इह दृश्यन्ते। देवदानवाः पूर्वे केवलं रूपनामभ्यां ज्ञाताः; तस्मात् अधुना वर्तमानदेवतायाः अनुसारेण पृथिव्याः स्थलं वर्णयामि। दिव्यव्यवस्था अपि सम्पूर्णतया वर्तमानानुसारिणी; पृथिव्या एकशतपञ्चाशत्कोटिप्रमाणम् उक्तम्। तस्य अर्धं मेरवे, मेरुर्मध्ये प्रत्येकदिशि एकैकं कोटिप्रमाणं गण्यते। तथैव पुनः नवतिनवतिसहस्रपञ्चाशत्सहस्रं पृथिव्यामर्धस्य विस्तारः स्मृतः। अधुना योजनैः पृथिव्याः विस्तारप्रमाणं शृणु; चतुर्दिक्षु त्रिकोटयः गण्यन्ते। तथैव सप्तद्वीपसागरयुक्तायाः पृथिव्याः विस्तारः एकोनाशीतिसहस्रसप्तशतानि योजनानि इति कथ्यते। अन्तर्मण्डलं त्रीगुणं विस्तीर्णम्; तस्य गणना एकादशकोटयोजनानि इति। एवं तत्र एकलक्षत्रिंशदधिकसप्तशतानि सन्ति; एषा अन्तर्मण्डलस्य गणना। नक्षत्रव्यवस्थायाः विस्तारः पृथिव्याः विस्तारसमः, यदा सम्पूर्णं परितः परिगृह्यते। पृथिव्याः परिक्रमणस्य प्रमाणं दिवः परिक्रमणसमं मन्यते, मेरोः पूर्वदिशि मानसशिखरे। महेन्द्रस्य पुरी समा, शुभा, सुवर्णमण्डिता; सा मेरोः दक्षिणे, मानसस्य पृष्ठे स्थितम्। वैवस्वतः यमः संयमपुरीमध्ये वसति; पुनः मेरोः पश्चिमे, मानसशिखरे। सुषा नाम वरुणस्य मनीषिणः रम्या पुरी, मेरोः उत्तरदिशि, मानसशिखरे। विभावरी सोमस्य पुरी, महेन्द्रपुरीसमाना; मानसस्य पृष्ठे, चतुर्दिक्षु लोकपालाः स्थिताः। ते धर्मस्थापनाय लोकपालनाय च स्थिताः; लोकपालानां उपरि, सर्वत्र दक्षिणायने। अधुना शृणु सूर्यस्य गतिं यदा स उत्तरायणात् दक्षिणायनं प्रति गच्छति; दक्षिणायनारम्भे सूर्यः मुक्तबाणवत् शीघ्रं सरति। सः नक्षत्रचक्रं गृहीत्वा सततं परिवर्तते; सूर्यः मध्ये स्थितः अमरावत्यां दृश्यते। संयमपुरी वैवस्वतस्य, तत्र सूर्य उदितः दृश्यते; सुषायां मध्यरात्रिः, विभाव्यां अस्तमितः। संयमपुरी वैवस्वतस्य, यदा मध्याह्नः, तदा सुषायां वा वरुणस्य पुरीमध्ये सूर्य उदितः दृश्यते। विभावरीमध्ये मध्यरात्रिः, महेन्द्रपुरीमध्ये सूर्यास्तः; सुषायां वा वरुणस्य पुरीमध्ये यदा मध्याह्नः, तदा सूर्यः दृश्यते। विभावरी सोमपुरीमध्ये सूर्य उदयति; महेन्द्रस्य अमरावत्यां सूर्यः आरोहति। संयमपुरी वा वरुणस्य पुरीमध्ये, मध्यरात्रौ सूर्यास्तः; सूर्यः अग्निचक्रवत् शीघ्रं परिवर्तते। सूर्यः नक्षत्रमण्डलेषु भ्रमति; एवं चतुर्दक्षिणदिक्कोणे भ्रमति। उदयास्तयोः, पुनः पुनः उदयति; पूर्वाह्णे अपराह्णे च, द्विद्वारे तिष्ठति। मध्याह्ने पतति, स्वकिरणप्रभया; उदयन् वर्धते, मध्याह्ने सूर्यः तीव्रं दहति। एवं, राजन्, सूर्यचन्द्रमसोः गतिः, भूमण्डलस्य विभागः, सप्तद्वीपसागराणां विस्तारः, तथा च लोकपालानां स्थितिः, सर्वं यथाशास्त्रं यथावर्णितं मया त्वयि उपदिष्टम्।