वायुः अग्नेः दशगुणः तेजोऽधिष्ठानं धारयति। वायुः वृत्तः तिर्यग् च, भूतानि व्याप्य तान् पालयति। आकाशः वायोरपि दशगुणः, भूतानाम् आश्रयः; आद्यं तत्त्वं आकाशं धारयति, तेन तद् दशगुणम् उच्यते। महाभूतानि आद्यतत्त्वात् दशगुणानि, भूतान् धारयन्ति; महत्त्वस्य तत्त्वं अनन्तेन, अव्यक्तेन धार्यते। अधिष्ठानाधिष्ठेयभावेन, एते विकाराः कारणात् उत्पन्नाः; पृथिव्यादीनि विकाराः, परस्परं सीमितानि। तानि परस्परं श्रेष्ठानि च, अन्योन्यं प्रविशन्ति; अतः, एकस्माद् अन्यः उत्पन्नः, अन्येन धार्यते। प्रवेशनात् तानि स्थिरत्वं प्राप्नुवन्ति; भेदाभावः तत्र, भेदाः प्रवेशनात् उत्पन्नाः। पृथिव्यादि वायुसमाप्तानि तत्र सीमितानि; भूतातीतं सर्वत्र तमः स्मृतम्। तथा, आकाशे तेजः सर्वत्र सीमितम्; यथा महति पात्रे, लघूनि पात्राणि तत्र स्थितानि। तानि अन्योन्याभावानि, तथापि अन्योन्ये स्थिता; अतः, आकाशे तेजः विभागः, किञ्चित् अन्तर्गतं, किञ्चित् बहिः। एते तत्त्वानि, परस्परं श्रेष्ठानि कृतानि; यावत् तत्त्वानि तिष्ठन्ति, तावत् सृष्टिः इति कथ्यते। अत्र भूतान्तर्गतं सत्त्वनां निर्माणम्; यदि भूतानि न स्वीक्रियन्ते, तदा कार्योत्पत्तिः न विद्यते। एवं सीमिताः विभागाः स्मृताः, कार्यस्वरूपाः; महत्त्वादिभागाः कारणस्वरूपाः अपि। अतः, पृथिव्याः विभागः सप्तद्वीपसागरयुक्तः, यथार्थतः मया वर्णितः। विस्ताररूपेण, वृत्तस्वरूपेण, गणनया च, प्रधाने विश्वरूपं, तस्य विशेषभागस्य प्रमाणम्। एवं व्यवस्था मया सम्यक् उक्ता; केवलं एतावत् तव श्रोतव्यम्, राजन्। अधुना सूर्यचन्द्रयोः गतिं वर्णयामि; यावत् सूर्यचन्द्रौ प्रकाशयतः, तावत् ते कथयिष्यामि। सप्तद्वीपसागरयुक्तस्य विस्तारः, द्वीपानां च, प्रकाशते; तस्य बहिः, पृथिव्याः अर्धं विस्तारम् उच्यते। तयोः परिक्रमाप्रमाणं सूर्यचन्द्रौ प्रकाशयतः; विद्वांसः तयोः परिक्रमाप्रमाणं दिवः तुल्यम् मन्यन्ते। सूर्यः तेजसा शीघ्रं त्रिलोकं व्याप्य गच्छति; तस्य प्रकाशात्, अवतरणात् च, सः रविः इति कथ्यते। पुनः पुनः चन्द्रसूर्ययोः प्रमाणं कथयामि; तयोः महत्त्वात्, 'महद्' इति शब्दः अत्र प्रयुज्यते। सूर्यस्य मण्डलं भारतभूमेः व्यासवत्; तस्य प्रमाणं योजनेषु शृणु। मण्डलस्य विस्तृतिः नवसहस्रयोजनानि; तस्य परिधिः त्रीगुणः विस्तृत्याः। व्यासेन मण्डलेन, चन्द्रः सूर्याद् द्विगुणः; अधुना पृथिव्याः योजनप्रमाणं पुनः कथयिष्यामि। सप्तद्वीपसागरयुक्तस्य मण्डलस्य विस्तारः, पुराणे गणितः। तां गणनां अधुना कथयामि, ये गर्विताः तैः गणितम्; पूर्वे गर्विताः इह वर्तमानैः तुल्याः। पूर्वदेवदानवाः रूपनाम्ना ज्ञाताः; अतः अधुना वर्तमानदेवैर् भूमेः स्थलं वर्णयिष्यामि। दिव्यव्यवस्था अधुना सर्वथा वर्तमानानुसारः; भूमिः एकशतपञ्चाशत् लक्षविस्तारा उच्यते। तस्य अर्धं मेरुं प्रति, मध्ये मेरुं प्रति प्रत्येकदिशं एकं कोटिं गणयन्ति। तथा पुनः, नव्युत्तरशतं पञ्चाशत् सहस्राणि भूम्याः अर्धविस्तारः। अधुना भूमेः विस्तारस्य योजनप्रमाणं शृणु; प्रत्येकदिशायां त्रीः कोट्यः गण्यन्ते। तथा सप्तद्वीपसागरयुक्तस्य भूमेः विस्तारः सप्तनवशतसहस्राणि उच्यते। भूम्याः अन्तर्मण्डलं त्रीगुणं विस्तृतम्; एकादशकोटियोजनानि गण्यन्ते। एवं तानि एकलक्षत्रयाधिकसप्तत्रिंशत् संख्या; भूम्याः अन्तर्वृत्तस्य गणना एषा। आकाशे नक्षत्रव्यवस्था भूम्याः व्यवस्थायाः तुल्या, यदा सर्वतः व्याप्यते। भूम्याः परिक्रमाप्रमाणं आकाशस्य तुल्यं मन्यते, मेरुं पूर्वदिशायां मानसशिखरे। महेन्द्रनगरं समं, शुभं, सुवर्णमण्डितं; मेरुं दक्षिणतः, मानसपृष्ठे। वैवस्वतः यमः नियमपुर्यां तिष्ठति; पुनः मेरुं पश्चिमतः मानसशिखरे। सुषा वरुणस्य रम्यनगरं, मेरुं उत्तरतः मानसशिखरे। विभावरी सोमस्य नगरं महेन्द्रनगरस्य तुल्या; मानसपृष्ठे, लोकपालाः चतुर्दिशं स्थिताः। धर्मस्थापनाय, लोकरक्षणाय तिष्ठन्ति; लोकपालात् उपरि, सर्वत्र दक्षिणमार्गे। एवं महाभूतानां तत्त्वानां परस्परं अधिष्ठानं, विभागः, विस्तारः, सूर्यचन्द्रयोः गतिः, भूम्याः प्रमाणं, नगराणां स्थितिः, चतुर्दिशं लोकपालाः—एतत् सर्वं यथार्थतः, श्रद्धया, मया वर्णितम्।