तत्र, सृष्टिकर्ता ब्रह्मा साद्यैः सह निवसति। तं देवाः त्रिंशत् महर्षिभिः सह पूजयन्ति। तत्र स देवः देवैः अग्र्यैः महर्षिभिः च पूज्यते; जम्बूद्वीपात् विविधाः रत्नानि उत्पद्यन्ते। सर्वेषु तेषु द्वीपेषु जनाः धर्मेण, ब्रह्मचर्येण, सत्येन, आत्मसंयमेन च क्रमशः जीवन्ति। तेषु द्वीपेषु, यथावर्णितेषु दिशासु, आरोग्यं आयुः च द्विगुणं तद्विगुणं च भवति। तत्र जनाः स्वभावतः विदुषां सर्वेषां रक्षणं प्राप्नुवन्ति, तेषां भोजनं प्रयत्नं विना सदा उपलब्धम्। तत्र जनाः षड्रसयुक्तं महाबलम् अन्नं भुञ्जते; तत्र, महान् पुरुषः पुष्करं परितः स्थितः। तं सर्वतः शीतोदनः समुद्रः आवृत्य स्थितः, शीतोदनस्य च परितः वृत्तशैलः अस्ति। स शैलः लोकालोकः इति प्रसिद्धः, ज्योतिष्मान् अज्योतिष्मांश्च; तत्र प्रकाशः च तमः च अस्ति, तदतीते घनतमः। पृथिव्याः विस्तारः केवलं जगतोर्ध्वार्धम्, बहिः सीमितः, तं सर्वतः महती जलराशिः आवृत्य स्थितः। जलानि दशगुणानि पृथिव्याः सर्वतः तां रक्षन्ति; अग्निः दशगुणः जलस्य सर्वत्र तानि धारयति। वायुः दशगुणः अग्नेः तेजसि स्थितः, वायुः वृत्तः तिर्यक् च, तत्त्वानि परितः धारयति। आकाशः दशगुणः वायोः तत्त्वानि धारयति; मूलतत्त्वं आकाशं धारयति, तत् दशगुणं भवति। महाभूतानि दशगुणानि मूलतत्त्वस्य तत्त्वानि धारयन्ति; महत्त्वस्य तत्त्वं अनन्तेन अव्यक्तेन धार्यते। आश्रयाश्रितभावेन तेषां विकाराः उपजायन्ते; पृथिव्यादीनि विकाराः, अन्योन्येन सीमितानि। तानि अन्योन्यं श्रेष्ठानि च, अन्योन्यं प्रविशन्ति; तथैव अन्योन्यसम्भूतानि, अन्योन्येन धार्यन्ति। अन्योन्यं प्रविश्य तानि स्थिरत्वं यान्ति; अविशिष्टानि तानि तिष्ठन्ति, विशिष्टानि अन्योन्यप्रवेशात् उत्पद्यन्ते। पृथिव्यादीनि वायुपर्यन्तानि तत्र सीमितानि; तत्त्वातीतं सर्वत्र घनतमः स्मृतः। तथैव आकाशे प्रकाशः सर्वतः सीमितः; यथा महति पात्रे, लघुपात्राणि अन्तर्गतानि। तानि अन्योन्याभावानि, तथापि अन्योन्याश्रितानि; एवं आकाशे प्रकाशस्य विभागः, किञ्चिद् अन्तर्गतं, किञ्चिद् बहिः। एते तत्त्वानि कृतानि, अन्योन्यं श्रेष्ठानि; यावत् तत्त्वानि तिष्ठन्ति, तावत् सृष्टिः स्मृता। तत्र भूतानां उत्पत्तिः तत्त्वेषु भवति; तत्त्वनिषेधः सति, कार्योत्पत्तिः न भवति। एवं सीमितविभागाः स्मृताः, कार्यरूपाः; महत्त्वादीनां विभागाः कारणरूपाः अपि। एवं पृथिव्याः विभागः सप्तद्वीपसागराणां यथार्थं मया वर्णितः। तेषां विस्तारः वृत्ताकृतिः गणनया च, प्रधाने विश्वरूपः, तस्य विभागस्य प्रमाणम्। एवं व्यवस्था सम्यक् मया उपपादिता; केवलं तावत् व्यवस्था श्रोतव्या, राजन्। अधुनाऽहं सूर्यचन्द्रमसोः गतिं वर्णयिष्यामि; यावत् सूर्यचन्द्रमसोः प्रकाशः, तावत् कथयामि। सप्तद्वीपसागराणां च द्वीपानां विस्तारः प्रकाशते; तस्य बहिः पृथिव्याः अर्धविस्तारः स्मृतः। तयोः परिधिः सूर्यचन्द्रमसोः प्रकाशेन ज्ञायते; विद्वद्भिः तयोः परिधिः स्वर्गस्य विस्तारः तुल्यः इति मन्यते। सूर्यः तेजसा त्वरितं त्रिलोकं विचरति; तस्य प्रकाशात् पतनात् च रविः इति नाम। पुनः पुनः चन्द्रसूर्ययोः प्रमाणं वक्ष्यामि; तयोः महत्त्वात् 'महान्' शब्दः अत्र प्रयुज्यते। सूर्यस्य मण्डलं भारतभूमेः व्यासवत् विस्तृतम्; तस्य प्रमाणं योजनेषु शृणु। तस्य मण्डलस्य विस्तारः नवसहस्रयोजनः, तस्य परिधिः त्रीगुणः विस्तारः। व्यासात् मण्डलात् चन्द्रः सूर्यस्य द्विगुणः; पृथिव्याः प्रमाणं योजनेषु पुनः वक्ष्यामि। सप्तद्वीपसागराणां मण्डलस्य विस्तारः पुराणे गणितः। तां गणनां यः अहं वक्ष्यामि, ये अहंकारिणः, तेषां गणना यथा तेषां तु तुल्या। पूर्वे देवासुराः केवलं रूपैः नामभिः च ज्ञाताः; अतः अधुनातनदेवेषु पृथिव्याः स्थलं वर्णयिष्यामि। दैवी व्यवस्था अधुनातनदेवेषु पूर्णतः अस्ति; पृथिव्याः विस्तारः एकशतपञ्चाशत् लक्षं इति कथ्यते। तस्य अर्धं मेरवे, मेरुं मध्यं कृत्वा प्रत्येकदिशि एकं कोटिः गण्यते। तथैव पुनः नवनवत्युत्पन्नं पञ्चदशसहस्रं तस्य अर्धपृथिव्याः विस्तारः। अधुना पृथिव्याः विस्तारस्य प्रमाणं योजनेषु शृणु; प्रत्येकदिशि त्रिकोटिः गण्यते। एवं, महाभूतानां व्यवस्था, द्वीपसागराणां विभागः, सूर्यचन्द्रमसोः प्रमाणं, पृथिव्याः विस्तारः च, यथावत् शास्त्रे उपपादितम्।