पूर्वदिशि चन्द्रमा उदिते सागरो नित्यं पूर्यते, चन्द्रस्य क्षयेऽथवा अस्तमे सति सागरस्य जलं महतीं हानिं प्राप्नोति। सागरस्य पूरणे सति, सः स्वयमेव जलैः पुनः पूर्यते; अपि च, यदा सः क्षीणः भवति, तदा तस्य जलहानिः अपि स्वयमेव सागरान्तर्गता एव। चन्द्रस्योदये चन्द्ररश्मिसंयोगेन जलानि प्रस्फुटन्ति, तद्वत् सागरः अपि चन्द्रमसोदयकाले वर्धते। जलानि न कदापि स्वमात्रातिरिक्तं वर्धन्ति न च क्षीयन्ते, किन्तु शुक्लकृष्णपक्षयोः चन्द्रस्य वर्धनक्षयाभ्यां सागरस्योदयापगमौ दृश्येते। चन्द्रस्य वर्धनक्षययोः सागरस्य वर्धनक्षयौ स्यातां, तस्य मापनं शतदशपञ्चाङ्गुलपरिमितं स्मृतम्। सागरस्य जलवृद्धिक्षयौ चन्द्रकलाभ्यनुसारेण दृश्येते। सः द्विवारं परिवेष्टितः इति 'द्वीप' इति कथ्यते; जलधारणात् 'उदधिः' इति च। पर्वतानां निगलनात् 'गिरयः' इति नाम, बन्धनात् 'पर्वताः' इति च; शाकद्वीपे शाकनामकः पर्वतः एवम् अभिधीयते। कुशद्वीपे मध्यभागे कुशसंघातः अस्ति; क्रौञ्चद्वीपे क्रौञ्च इति पर्वतः तत्रैव नाम्ना प्रसिद्धः। शाल्मलिद्वीपे महावृक्षः शाल्मली पूज्यते; गोमेदे गोमेद इति पर्वतः एवम् अभिधीयते। पुष्करद्वीपे पद्मवत् इति वटवृक्षः विज्ञायते, सः महादेवैः पूज्यते, ब्रह्मणः अंशरूपेण अव्यक्तात् जातः। तत्र ब्रह्मा प्रजापतिः साध्यैः सहितः निवसति; तत्र देवाः त्रयस्त्रिंशद्भिः महर्षिभिः सह तं पूजयन्ति। तत्र सः देवः देवेन्द्रैः श्रेष्ठमहर्षिभिः च पूज्यते; जम्बूद्वीपात् नानाविधानि रत्नानि उत्पद्यन्ते। सर्वेषु तेषु द्वीपेषु जनाः धर्मेण ब्रह्मचर्येण सत्येन दमेन च यथाक्रमं वसन्ति। तेषु सर्वेषु द्वीपेषु, यथावर्णितेषु स्थलेषु, आरोग्यं चायुः च द्विगुणं ततो द्विगुणं च स्मृतम्। तत्र प्राकृतबुद्धिभिः सर्वैः रक्षिताः जनाः, तेषां भोजनं यत्नं विना सदा सुलभं। तत्र षड्रसयुक्तं महाबलयुक्तं च भोजनं जनाः भुञ्जते; तस्मात् परतः महद्वस्तु पुष्करं परिवेष्ट्य स्थितम्। तं सर्वतः शुद्धजलसागरः परिवेष्टितः, तस्य बहिः वृत्तशैलः अस्ति। सः 'लोकालोक' इति प्रसिद्धः, सः प्रकाशमयः च अप्रकाशमयः च; तत्र प्रकाशः च तमः च, तस्मात् परं तमः एव। भूमेः विस्तारः लोकरूपस्य अर्धं भागमेव, बहिः सर्वतः महाजलराशिना आवृतः। जलानि भूमेः दशगुणानि, सर्वतः भूमिं रक्षन्ति; अग्निः जलस्य दशगुणः, सः सर्वत्र जलान्यवस्थितः। वायुः अग्नेः दशगुणः, सः तेजोमयं तत्त्वं धारयति; वायुः वृत्तः च तिर्यक् च, सः तत्त्वानि परिवेष्ट्य धारयति। आकाशः वायोः दशगुणः, सः तत्त्वानि धारयति; मूलतत्त्वं आकाशं धारयति, तेन सः दशगुणः स्मृतः। महाभूतानि मूलतत्त्वस्य दशगुणानि, तानि तत्त्वानि धारयन्ति; महत्त्वस्य तत्त्वं अनन्तेन अव्यक्तेन च धार्यते। धार्यधारकभावेन एते विकाराः विकारिणः कारणात् उत्पद्यन्ते; पृथिव्यादीनि विकाराः, परस्परनियमिताः। ते परस्परं श्रेष्ठत्वं गच्छन्ति, अन्योन्यं प्रविशन्ति; एवं अन्योन्यसम्भूताः, अन्योन्यधार्याः च सन्ति। अन्योन्यप्रवेशात् स्थैर्यं प्राप्नुवन्ति; अविशिष्टाः तिष्ठन्ति, विशेषाः अन्योन्यप्रवेशात् एव सञ्जायन्ते। पृथिव्यादयः वायुपर्यन्ताः तत्र सीमिताः; तत्तत्त्वात् परं सर्वत्र तमः स्मृतम्। एवं आकाशे तेजः सर्वतः सीमितम्; यथा महापात्रे लघूपात्राणि अन्तर्गतानि। तानि अन्योन्याभाविनि अपि, परस्परं प्रतिष्ठितानि; एवं आकाशे तेजः विभागैः, किञ्चिदन्तर्गतं, किञ्चिद्बहिः। एतानि तत्त्वानि अन्योन्यं श्रेष्ठानि कृतानि; यावत् तत्त्वानि तिष्ठन्ति, तावत् सृष्टिः प्रवर्तते इति उच्यते। अत्र तत्त्वेषु भूतानां सृष्टिः भवति; तत्त्वेषु निषिद्धेषु, कार्योत्पत्तिः न भवति। एवं सृष्टौ विभागाः कार्यरूपाः स्मृताः; महत्त्वादिभेदाः कारणरूपाः अपि। एवं सप्तद्वीपसागरविभागयुक्ता पृथिव्याः व्यवस्था यथावत् मया वर्णिता। तेषां विस्तारः वृत्तस्वरूपं च, गणनया च, प्रधनस्य विश्वरूपं, तस्य विशेषभागस्य मापनं च उक्तम्। एवं व्यवस्था सम्यगुक्ता मया; केवलं एतावत् व्यवस्था श्रोतव्या, राजन्। अधुना सूर्यचन्द्रमसोर्गतिं वक्ष्यामि; यावत् सूर्यचन्द्रमसोः प्रकाशः, तावत् ते वक्ष्यामि। सप्तद्वीपसागराणां च द्वीपानां च विस्तारः प्रकाशते; तस्य बहिः भूमेः अर्धमात्रा स्मृता। तयोः परिक्रमामानं सूर्यचन्द्रमसोः प्रकाशयतः; विदुषां मतः स्वर्गस्य परिक्रमाविस्तारः तयोः तुल्यः। सूर्यः तेजसा शीघ्रं त्रीन् लोकान् विना विलम्बं परिक्रामति; तेजसा च पतनात् सः 'रवि' इति कथ्यते। पुनः पुनः चन्द्रसूर्ययोः मापनं वक्ष्यामि; तयोः महत्त्वात् 'महान्' इति शब्दः अत्र प्रयुज्यते।