शृणुत, मुनयः, दिव्यस्य द्वीपविवरणस्य कथा। एकः सुवृत्तः द्वीपः अस्ति, यः चक्रवद् वर्तते, तं सुवृत्तं द्वीपं सुरोदाख्यः सागरः परिवृत्य तिष्ठति, स च सागरः तस्य द्वीगुणः। तस्य सुरोदस्य परितः षष्ठः द्वीपः, गोमेदकाख्यः, स्थितः, यं अहं वर्णयिष्यामि। स द्वीपः शाल्मलस्य द्विगुणपरिमाणः, तत्र च द्वौ पर्वतौ, अद्भुतरूपौ, ज्ञेयौ। तत्र प्रथमः सुमना नाम पर्वतः, स्वाभाविकाञ्जनमयः, द्वितीयः कुमुदः पर्वतः, सर्वौषधिसम्पूर्णः, अस्ति। स पर्वतः शुद्धसुवर्णमयः, तेजस्वी, पूजितश्च। गोमेदकद्वीपः मधुरसलिलेन सागरेण परिवृतः। तत्र षष्ठः सागरः, यः सुरोदस्य द्विगुणः, अस्ति; तत्रैव धातकी कुमुदश्च, हव्यस्य पुत्रौ, महान्तौ, वर्तेते। तत्र प्रथमं क्षेत्रं सौमनाख्यं, धातकीखण्डमिति प्रसिद्धम्। तत् भागं धातकीनाम् इति स्मर्यते। द्वितीयं क्षेत्रं गोमेदाख्यं, सर्वसुखमयं, ततः परं कुमुदाख्यं द्वितीयं क्षेत्रं। एते द्वौ पर्वतौ वर्तुलौ, अन्ये तु सर्वे उन्नताः। तस्य द्वीपस्य पूर्वे सुमना पर्वतः स्थितः, यस्य मूलानि पूर्वात् पश्चिमं यावत् सागरपर्यन्तं व्याप्नोति। पश्चिमभागे कुमुदः पर्वतः, तद्वत् स्थितः। एताभ्यां पर्वतपादाभ्यां तद् क्षेत्रं द्विधा विभक्तम्। दक्षिणभागः धातकीखण्डमिति कथ्यते, उत्तरभागे कुमुदः श्रेष्ठः क्षेत्रः। एते द्वौ जनसमृद्धौ प्रदेशौ गोमेदस्य विस्तारः। अथ सप्तमं श्रेष्ठं द्वीपं वर्णयिष्यामि; तस्य सागरः इक्षुरससमुद्रः, स च गोमेदस्य द्विगुणः। तं द्वीपं पुष्कराख्यं परिवृत्य तिष्ठति, स च कमलैः संयुतः। तस्यां पुष्करद्वीपे चित्रसानुः पर्वतः श्रीमान्, बहुवर्णः, पूर्वभागे विराजते। तस्य शिखराणि रत्नैः भूषितानि, शिलाजालैः निर्मितानि। स पर्वतः सप्तविंशत्यायतन्यः वर्तुलयोजनानां व्याप्य, चतुर्विंशत्यायोजनानि उन्नतः, महान् बलवान् च। तस्य द्वीपस्य पश्चिमभागे मानसः पर्वतः तिष्ठति, स च तटसमीपे स्थितः, पूर्वचन्द्रवद् उन्नतः। स एकपञ्चाशद्युञ्जसहस्रपरिमाणे उन्नतः; तस्य पुत्रः महावीतः पश्चिमभागस्य रक्षकः। पूर्वभागे अपि पर्वतस्य क्षेत्रं द्विधा विभक्तम्। पुष्करः मधुरसलिलेन सागरेण परिवृतः। तस्य आयामः परिधिश्च गोमेदस्य द्विगुणः। तत्र मानवाः त्रिंशत्सहस्रवर्षपर्यन्तं जीवन्ति। तेषां न कदापि आयुःव्यतिक्रमः, एषः स्वाभाविकः धर्मः स्मृतः। तेषां आरोग्यं, बहुसौख्यं, चित्तसिद्धिश्च वर्तते। तेषु त्रिषु द्वीपेषु सर्वत्र एव सौख्यं, दीर्घायुः, रूपं च दृश्यते; न तत्र कोऽपि हीनः वा श्रेष्ठः, सर्वे समबलरूपिणः। न तत्र हन्ता, न हन्यते, न मत्सरः, न ईर्ष्या, न भीः; न लोभः, न कपटम्, न द्वेषः, न ममत्वम्। न तत्र सत्यं, नासत्यं, न धर्मो, नाधर्मः; न वर्णाश्रमकर्माणि, न गोपालनं, न वाणिज्यं, न कृषिः। न त्रैवेद्यं, न दण्डविद्या, न सेवकर्म, न दण्डः; न वृष्टिः, न नद्यः, न शीतोष्णम्। तत्र पर्वतसमुत्थानानि स्रोतांसि जलानि च सन्ति; तत्र कालः उत्तरीकुरुषां सदृशः। सर्वत्र सुखकालः, जरातापरहितः; सृष्टिश्च धातकीखण्डे, तथैव महावीतखण्डे। एवं सप्तद्वीपाः सप्तभिः सागरैः परिवृताः; यः द्वीपस्य समीपस्थः सागरः, स तदृशः एव। एवं द्वीपसागरयोः परस्परवृद्धिः ज्ञेया; एकस्मात् सागरात् अन्यं जलप्रवाहात्, तस्मात् 'समुद्र' इति उच्यते। तत्र ऋषिभिः निर्दिष्टाः ऋतवः, चत्वारः प्राणिनः; ऋतवः रम्याः, वृष्टिश्च यथोक्तं भवति। यदा चन्द्रः पूर्वदिशि उदेति, सागरः सदा पूर्यते; यदा चन्द्रः अपचीयते वा अस्तमिति, सागरः अत्यल्पः भवति। सागरस्य पूरणे सः स्वयमेव पूर्यते; अपचये अपि तस्य जलस्य हानिः स्वयमेव। यथा चन्द्रस्य किरणैः सलिलानि संयोगात् विकसन्ति, तथा सागरः अपि चन्द्रोदये वर्धते। न जलानि स्वमितिं विगच्छन्ति, न च न्यूनानि भवन्ति; पञ्चदशीपक्षयोः चन्द्रस्य वृद्धिक्षये सागरस्यापि वृद्धिक्षयः। सागरस्य वृद्धिः क्षयश्च चन्द्रस्य वृद्धिक्षययोः तुल्यः; स च एकशतम् अङ्गुलानि पञ्च च अधिकानि मितिः उच्यते। सागरजलस्य वृद्धिक्षयः चन्द्रमासे दृश्यते; द्विगुणेन परिवृतः इति 'द्वीप' इति नाम, जलधारणात् 'उदधिः' इति च। पर्वताः 'गिरयः' इति निगदिताः, यतः ते निगीर्यन्ते; 'पर्वताः' इति च, यतः ते बध्यन्ते। शाकद्वीपे 'शाक' इति पर्वतः तेनोच्यते। कुशद्वीपे मध्ये कुशस्तम्बः अस्ति; क्रौञ्चद्वीपे 'क्रौञ्च' इति पर्वतः तेन नाम्ना प्रसिद्धः। शाल्मलद्वीपे 'शाल्मली' इति वृक्षः पूज्यते; गोमेदके 'गोमेद' इति पर्वतः तेन नाम्ना। पुष्करद्वीपे 'पद्मवती' इति वटवृक्षः प्रसिद्धः; स च महादेवैः पूज्यते, स ब्रह्मणः अंशः, अव्यक्तात् जातः। एवं सप्तद्वीपसागरमण्डलं, पर्वतवननदीप्रभृतिभिः, भगवतः सृष्टौ दिव्यं, रमणीयं, सम्यग् व्यवस्थितम्।