तेषां तु न कालः कश्चिद् आसीत्, न दण्डो न च दण्डधरः। धर्मं ज्ञात्वा स्वस्वकर्मणा परस्परं रक्षन्ति स्म ते। स्वधर्मपालनमेव तेषां परस्पररक्षणस्य साधनं बभूव। अथ कुश इति महद् वृत्तद्वीपं विद्यते, यं नद्यः सलिलानि च सर्वतः परिवेष्टयन्ति, शैलाश्च मेघसदृशाः तत्र दृश्यन्ते। सर्वविध-रत्नधातुभिः शोभितः, मणिवैडूर्य-मुक्ताभिरलङ्कृतः, मनोहररूप-प्रदेशैः विविधैः सुसज्जितोऽयं द्वीपः। सर्वत्र पुष्पफलवृक्षैः पूर्णः, नित्यं धनधान्यसम्पन्नः, सदा पुष्पफलोपेतः, सर्वरत्नपरिवेष्टितः च। तं द्वीपं गृह्य, विविधैः पशुभिः, ग्राम्यैररण्यैश्च, सर्वतः परिवृतम्। कुशद्वीपस्य संक्षेपेण क्रमशः वर्णनं शृणु। अहं तु कुशद्वीपं तृतीयं सम्यग् वर्णयिष्यामि, यः सर्वतः क्षीरसागरपरिवेष्टितः। अस्य विस्तारः शाकद्वीपस्य द्विगुणः; तत्रापि सप्त रत्नोत्पादकाः पर्वताः सन्ति। मणिमयाः पर्वताः तत्र, नद्यश्च; तेषां नामानि मम वचनेन शृणु। सर्वेषां द्वे नाम्नी, यथा शाकद्वीपे। प्रथमः पर्वतः सूर्यसङ्काशः कुमुद इति प्रसिद्धः, स एव विद्रुमोच्चय इति च कथ्यते। द्वितीयः पर्वतः तत्र उन्नतः नाम, सर्वधातुप्रस्थशिखरः, शिलासमूहैः आवृतः। स एव हेमपर्वतः इति प्रसिद्धः, हरितालशिखरयुक्तः, सर्वतः द्वीपं परिवेष्टयन्। तृतीयः बलाहकः पर्वतः, स्वाभाविकाञ्जनशिखरः, स एव ध्युतिमान् इति कथ्यते। चतुर्थः द्रोणः पर्वतः, यत्र औषधयः सन्ति, विशेषतः विशल्यकरणी मृतसञ्जीवनी च। स एव पुष्पवान् नाम्ना, पञ्चमः तत्र कङ्कः पर्वतः, सारसम्पन्नः। सः कुशेशय इति कथ्यते, स एव पृथिवीधारकः पर्वतः, दिव्यपुष्पफलसम्पन्नः, दिव्यौषधिसहितः। षष्ठः पर्वतः महिष इति, मेघसदृशः, स एव हरि इति प्रसिद्धः। तत्र अग्निः महिष इति वर्तते, स एव सप्तमः पर्वतः, जलेन जातः; ककुद्मान् तस्य शिखरम् इति कथ्यते। मन्दरः शुभः पर्वतः सर्वभूतधातुसंयुक्तः ज्ञेयः; मन्द इति रहस्यप्रकाशकः तत्त्वः। जलानि भिन्दन्, सः मन्दरः इति कथ्यते; तत्र इन्द्रः स्वयमेव बहूनि रत्नानि रक्षति। प्रजापतिं गृह्य, प्राणिनां मध्ये विभागं कृतवान्; तत्र अन्तःसमर्थनं द्विगुणं इति श्रूयते। एवं कुशद्वीपे सप्त पर्वताः वर्णिताः; अधुना तेषां सप्त प्रदेशानां पृथक् पृथक् वर्णनं करिष्यामि। कुमुदस्य प्रदेशः श्वेत इति कथ्यते, उन्नतस्यापि तथैव; उन्नतप्रदेशः लोहित इति प्रसिद्धः। वेणुमण्डलकं नाम, बलाहकस्य प्रदेशः जीमूतः स्वस्वरूपयुक्तः। द्रोणप्रदेशः हरिकः नाम्ना, पुनः लवणः इति स्मृतः; कङ्कप्रदेशः ककुन्, स एव धृतिमत् इति कथ्यते। महिषप्रदेशः महिष इति, पुनः प्रभाकरः; ककुद्मिनः प्रदेशः कपिल इति प्रसिद्धः। एवं सप्त प्रदेशाः सप्त पर्वताश्च पृथक् पृथग् विशिष्टाः; तेषां मध्ये नद्यः अपि ज्ञेयाः। तत्रापि सप्त सप्त नद्यः प्रत्येकप्रदेशे स्मृताः; सर्वासां द्वे नाम्नी, सर्वाः पुण्यसलिलाः। धूतपापा एका नदी, पुनः योनि इति स्मृता; सीता द्वितीया, सा अपि निशा इति कथ्यते। पवित्रा तृतीया, अपि च वितृष्णा; चतुर्थी ह्लादिनी, सा अपि चन्द्रभा इति स्मृता। विद्युच्च पञ्चमी कथ्यते, शुक्ला अपि प्रसिद्धा; पुण्ड्रा षष्ठी, सा अपि विभावरी इति ज्ञायते। महती सप्तमी, सा अपि धृति इति कथ्यते; एभ्यः शतसहस्राण्यन्याः नद्यः उत्पद्यन्ते। ताः नद्यः यत्रेन्द्रः वर्षति तत्र प्रवहन्ति। एवं कुशद्वीपव्यवस्था तवोक्तम्। शाकद्वीपस्य विस्तारः शाश्वतः कथितः; कुशद्वीपः घृतोदकेन सर्वतः परिवेष्टितः। सर्वतः महाद्वीपः चन्द्रमण्डलवद् परिवृतः; तस्य व्यासपरिधी क्षीरसागरस्य द्विगुणा मता। अधुना क्रौञ्चद्वीपस्य वर्णनं करिष्यामि; तस्य विस्तारः कुशद्वीपस्य द्विगुणः। घृतोदकसागरः क्रौञ्चद्वीपं परिवेष्टयति, चक्रनाभवत् पूर्णं परिवृत्य। तस्मिन् द्वीपे प्रमुखाः पर्वताः सन्ति; देवना पर्वतः नाम, तस्य पार्श्वे गोविन्दः पर्वतः। गोविन्दस्य परतः क्रौञ्चः प्रथमः पर्वतः; क्रौञ्चात् परं पावनकः, ततोऽन्धकारकः। अन्धकारकात् परं देवावृत् पर्वतः, ततोऽपि पुण्डरीकः महापर्वतः। एते सप्त पर्वताः क्रौञ्चद्वीपस्य रत्नमयाः; प्रत्येकं वर्षपर्वतं पूर्वस्मात् द्विगुणं विस्तीर्णं इति श्रूयते। एवं कुशद्वीपस्य, तस्य सप्त पर्वतानां, सप्त प्रदेशानां, सप्त नदीनां, तत्तद्वर्णनं कृतम्, क्रौञ्चद्वीपस्य च प्रारम्भोऽयं।