शृणुत, दिव्येऽस्मिन् भूविवरे विविधगिरिसंस्थानानि पुण्यतीर्थानि च कथयामि। तत्र सुवेलो नाम दिव्यः पर्वतः सर्वधातुमयो विराजते, तस्य पुरतः श्वेतमणिसदृशः चन्द्रप्रभाख्यः पर्वतः प्रज्वलति। तयोः समीपे प्रसिद्धं देवह्रदं अच्छोदं नामास्ति, तस्मात् पुण्या शुभा च अच्छोदका नाम नदी प्रवहति। तस्याः तटे दिव्यं महद् वैचित्र्यवनं चित्ररथं नाम स्थितम्, तस्मिन् पर्वते मणिभद्रः स्वगणैः सह निवसति। तत्र भीषणः यक्षसेनापतिः गुह्यकसंघैः परिवृतः तिष्ठति; तत्रैव पुण्या शुभा च निर्मलवारिणी मंदाकिनी प्रवहति। पृथिव्याः मण्डलस्य मध्ये, यत्र महोदधिः प्रविशति, कैलासस्य आग्नेयदिशि शिवो नाम पर्वतः सर्वौषधिसम्पन्नः स्थितः। तत्र रञ्जकसंपुटितः सुवेलः पर्वतः शोभते; तस्य पुरतः सुवर्णशृङ्गैः रक्तवर्णः सूर्यप्रभो महान् पर्वतः विराजते। तस्य पादे महद्दिव्यं रक्तं सरः स्थितम्, तस्मात् पुण्या लौहित्या नाम नदी प्रबला निर्गच्छति। तस्याः तटे दिव्यं दुःखरहितं महावनं विराजते; तस्मिन् पर्वते यक्षः मणिधरः स्वसंयमेन वसति। स कोमलैः साधुभिः गुह्यकैः परिवृतः तिष्ठति। कैलासस्य वायव्ये ककुद्मान् नामौषधिपर्वतः स्थितः। ककुद्मनि रुद्रस्य उत्पत्तिः ककुद्मिनश्च जन्म, तत्रैव अञ्जनः पर्वतः त्रिशृङ्गः त्रिककुदः च विराजते। तत्र सर्वतत्त्वमयो विद्युद्द्युतिसमप्रभः महान् पर्वतः तिष्ठति; तस्य पादे दिव्यं विशालं मानसं सरः सिद्धगणैः सेवितं स्थितम्। तस्मात् पुण्या सरयूः नदी लोकपावनी प्रवहति, तस्याः तटे प्रसिद्धं दिव्यं वैभ्राजं नाम वनम् अस्ति। तत्र ब्रह्मधाता नाम प्रबलः स्वसंयतः राक्षसः, प्रहेतितस्य पुत्रः कुबेरस्य परिचारकः, अनन्तबलसम्पन्नः निवसति। कैलासस्य पश्चिमे सर्वौषधिप्रधानः दिव्यः वरुणो नाम पर्वतः सुवर्णरेखाभिरलंकृतः स्थितः। स भवरमणीयः, सुवर्णसमप्रभः, दिव्यशिलासमूहैः निर्मलसुवर्णधातुभिश्च शोभते। शतशः ज्वलन्तसुवर्णशृङ्गैः आकाशं विदारयन् इव, महान् दिव्यः शृङ्गवान् पर्वतः उन्नतः स्थूलः च विराजते। तत्रैव पर्वते गिरिश्रेष्ठः धूम्रलोहितो निवसति; तस्य पादे शैलोदा नाम सरः स्थितम्। तस्मात् पुण्या शुभा शैलोदका नाम नदी प्रवहति; तयोः मध्ये प्रविश्य चक्षुषी नाम नदी पश्चिमसागरं प्रति यान्ति। कैलासस्य उत्तरदिशि पुण्यः सर्वौषधिपर्वतः स्थितः, तस्य पुरतः हरितालमयो गौरः पर्वतः सर्वपर्वतश्रेष्ठः विराजते। तत्रैव हिरण्यशृङ्गो नाम महान् दिव्यः पर्वतः अद्भुतौषधिसम्पन्नः स्थितः; तस्य पादे विशालं दिव्यं सुवर्णवालुकायुतं सरः अस्ति। तत्रैव रमणीयं बिन्दुसरः नाम सरः, यत्र भगीरथः राजा गङ्गालाभाय वर्षाणि बहूनि वासं कृतवान्। मम पूर्वजाः येषां अस्थीनि गङ्गाजलेन क्षालितानि, ते स्वर्गं गताः; तत्रैव त्रिपथगा देवी प्रथमं अवतीर्णा। सा सोमस्य पादात् जात्वा सप्तधा विभक्ता; तत्र रत्नमयीं यूपाः दिव्यरत्नमन्दिराणि च विराजन्ति। तत्रैव इन्द्रः देवगणैः सह यज्ञं कृत्वा सिद्धिं प्राप्तवान्; तत्रैव छायामार्गः नक्षत्रमण्डलञ्च विराजते। रात्रौ तत्रैव देवी त्रिपथगा ज्योतिष्मती दृश्यते; सा दिवं व्योम च गत्वा पृथिव्यां पतिता। सा भवस्योत्तमभागे पतित्वा योगबलात् निगृहीता; कोपात् पतिताः केचन बिन्दवः भूमौ प्राप्ताः। तेषां बिन्दूनां प्रसादेन बहूनि सरांसि जातानि, अतः बिन्दुसरः इति प्रसिद्धम्; ततः साभवत्, यदा सा भवरुषा सहसा निगृहीता। देवीसंकल्पं तस्याः कोपं च ज्ञात्वा, अहं तस्याः वेगेन भूमिम् अधः प्रविश्य शंकरं वहन् पातालं प्राप्तवान्। ततः तस्याः गर्वं ज्ञात्वा शंकरः कोपितः सन्, तम् अपसारयितुम् उद्यतः। तस्मिन्नेव क्षणे, स राजा पुरतः स्थितः, कृशः, क्षुधया क्लिश्यमानः, रोमाञ्चितः च दृष्टः। तदा शंकरः चिन्तयामास— ‘अनेन पूर्वमेव यज्ञार्थं तृप्तोऽस्मि; इति ज्ञात्वा कोपं निगृह्य वरं दत्तवान्।’ ब्रह्मणः वचः स्मृत्वा, नदीं स्वबलात् निगृह्य पुनः विसृष्टवान्। भगीरथस्य तपसा तृप्तः सन्, सप्तधा गङ्गां विमोचयामास। तत्र पूर्वं तिस्रः प्रवाहाः पूर्वदिशं, तिस्रः पश्चिमदिशं जग्मुः; एवं त्रिपथगा सप्तधा विभक्ता। नलिनी, ह्लादिनी, पावनी इत्येताः पूर्वं प्रवहन्ति; सीता, चक्षु, सिन्धु इत्येताः पश्चिमं प्रवहन्ति। सप्तमी अनुगाख्या भगीरथं दक्षिणं प्रति अन्वगच्छत्; अतः भगीरथ्या दक्षिणसागरं प्रविष्टा। एते सप्तनद्यः हिमाह्वयाख्यां भूमिं प्लावयन्ति; सप्त पुण्यानद्यः बिन्दुसरः सरसः उत्पन्नाः। ताः तानि प्रदेशान्, येषु बहवः म्लेच्छाः वसन्ति, पर्वतैः सह प्लावयन्ति—कुकुराः, रौध्राः, बर्बराः, यवनाः, खसाः च। तथा पुलिकाः, कुलत्थाः, अङ्गलोक्याः, अन्ये च जनाः; ताः विभक्ताः सन्तः हिमालयं भित्त्वा दक्षिणसागरं प्रविष्टाः। ततः वीरमरुः, कालिकाः, शूलिकाः, तुकराः, बर्बराः, पहलवाः, पारदाः, शकाः च तत्र वसन्ति। एषा पुण्यगङ्गायाः दिव्यतीर्थानां च वर्णना।