सा तु स्त्री, ऊन्नतश्रोणिथिघ्ना, विशालपद्मपत्रनयना, सुकेशी, पूर्णचन्द्राननवदना, चपललोचना, रमणीयया तनुवपुषा, मृदुलया वाचा, गम्भीरया च, दीर्घबाहु, ऊन्नतस्कन्धया, कृष्णकुन्तलया, सूक्ष्मरोम्ण्या, सुन्दरदन्तया, शुक्लशुभ्रया, श्यामगौर्याऽङ्गया, हंसगजगमना, धनुर्बन्धुविलासिभ्रूकुट्या, ताम्रनखया, सुकुमाराङ्गुल्या च, वनान्तरे विचरन्ती विराजमानाभूत्। सा तेजस्विनी स्त्री तस्मिन्वने विचरन्ती चिन्तयामास—कः मे पिता, कः भ्राता, कः माता? कस्याहं दत्ता? कियद्वा कालं भूमौ स्थास्यामीति। एवं विचारयन्त्यां तस्यां सोमपुत्रः स्वसखिभिः सह तां दृष्टवान्। इलां तु सौन्दर्यवशगृहीतचित्तां, रूपेण दीप्तिमतीं, कामेन पीडितो बुद्धः काम्याय प्रयत्नं चकार। स तु तेजस्वी, दण्डिनी, कुम्भी, पुस्तकधारी, बृहदुपवीती, वेणीकृतशिराः, ब्राह्मरूपधारी, कर्णाभरणयुक्तः, सम्यक्समाहितशिष्यसंयुक्तः, ये च तण्डुलकाष्ठपुष्पकुशोदकहस्ताः, स वने विचरन् इलां नाह्वयत्, उपवने बहिः स्थित्वा वृक्षेषु निगूढः। सहसा स विस्मयाकुलः तां प्रति किञ्चिदुपालम्भवचनमुवाच—'अग्निहोत्रं परित्यज्य मम गृहे कुतः गतासि?' इत्युक्त्वा पुनः—'एष ते विहारकालः, यः गच्छति; आगच्छ, आगच्छ, विस्तीर्णश्रोणि, किमर्थं विमूढा, कस्य हेतोः?' इत्यपि। 'एष संध्याकालः क्रीडायाः; तैलाभ्यङ्गं कृत्वा पुष्पैः मम गृहमलङ्कुरु' इति च। सा प्रत्यूचत्—'नाहं किञ्चिदेतद्वेद, तपस्विन्; आत्मनः, पतित्वं, वंशं च मम त्वं वद, निष्पाप' इति। बुद्धस्तु तां तन्वीं प्रत्युवाच—'इले, त्वं रूपेण दीप्तिमती; अहं कामुक इति ख्यातः, बुद्धः, नानाविद्याविशारदः।' 'उत्तमकुले जातः, मम पिता ब्राह्मणश्रेष्ठः' इत्युक्त्वा तस्य वचः शृत्वा सा बुद्धगृहं प्रविवेश। तद् गृहं रत्नस्तम्भैः भूषितं, दिव्यया मायया निर्मितं, आश्चर्यमयं, तत्र इला स्वार्थसिद्ध्या तुष्टा निवसति स्म। 'अहो, कियदाचारः, कियद्रूपं, कियद्द्रव्यम्, कियद्वंशः—मम च पतिंश्च! अहो, कियत्परममाकर्षणम्!' इति सा मनसा चिन्तयन्ती, तस्मिन्मन्दिरे बुद्धेन सह चिरकालं रममाणा, सर्वसुखोपेतगृहे, इन्द्रस्येव भवनं प्राप्य, सुखमविन्दत्। ततः मनोः सुताः, इक्ष्वाकुप्रमुखाः भ्रातरः, राजानं अन्विष्य, शरवणं नाम देशं जग्मुः। तत्र सर्वे रथरश्मिप्रभया दीप्ताङ्गीं, अप्रतिमरूपधरां, पुरतः स्थितां, एकां वधूं अपश्यन्। रथं तं विज्ञाय, विस्मिताः सन्तः, 'एषा चन्द्रप्रभा नामाश्वः, तस्य महात्मनः' इति च। 'कथं ह्येष श्रेष्ठोऽश्वः वधूरूपं गतो, कस्य हेतोः?' इत्युक्त्वा, ते मैत्रावरुणिं पुरोहितं पप्रच्छुः। 'किमिदं विचित्रं घटते?' इत्यपि पृष्ट्वा, योगविदां श्रेष्ठं तम्। वसिष्ठस्तु ध्यानचक्षुषा सर्वं ज्ञात्वा उवाच—'पूर्वं शरवणे शिवप्रियया व्रतमादिष्टम्—'यः कश्चन पुरुषः इह प्रविशेत्, स स्त्रीभावं प्राप्स्यति' इति। तत्रैष अश्वः अपि राज्ञा सह स्त्री जातः, पुनः धनाधिपतिसदृश्यः पुरुषत्वं लप्स्यते।' 'तथा पिनाकिनं पूज्य प्रयत्नः कर्तव्यः' इति वदन्, ते मनोः पुत्राः महेश्वरस्थानं जग्मुः। ते पार्वतीं परमेश्वरं च स्तुतिभिः तुष्टुवुः। तौ उचतुस्तौ—'व्रतमेतन्न लङ्घ्यते, किन्तु—' इति। 'यद् फलमिक्ष्वाकोरश्वमेधात्, तत् उभाभ्यां दास्यते; ततः किम्पुरुषः वीर्यवान् पुरुषो भविष्यति' इति च। एवं निश्चित्य, वैवस्वतस्य पुत्राः प्रययुः। इक्ष्वाकोरश्वमेधेन किम्पुरुषः चेलोऽभवत्। तु मासमेकं स वीरः पुरुषः, मासमेकं स्त्री जातः। बुद्धगृहे निवसन्, नीलः गर्भिणी अभवत्। तस्मात् एकः गुणसम्पन्नः पुत्रः जातः। बुद्धस्तं पुत्रं जनयित्वा दिव्यं लोकं जगाम। तद्भूमिः इलायाः नाम्ना इलावृतं ख्यातम्। सोमसूर्यवंशयोः आदौ मनोः पुत्रः इला जातः। स एव पुरुषवंशेषु पुरूरवा प्रवर्तिता अभवत्। इक्ष्वाकुः सूर्यवंशे मुनिषु प्रसिद्धः। इला किम्पुरुषत्वे सुद्युम्न इत्यपि अभवत्। सुद्युम्नस्य त्रयः पुत्राः—उत्कलः, गया, हरिताश्वश्च। उत्कलस्य उत्कलाः, गयस्य गया इति प्रसिद्धाः। हरिताश्वस्य पूर्वदेशः कुरुभिः सहितः ख्यातः। प्रतिष्ठाने पुरूरवसः पुत्रं राजा अभिषिच्य। इक्ष्वाकुः ज्येष्ठः पुत्रः मध्यदेशं प्राप्य, लोकसमूहेन आच्छन्ने, दिव्यफलभोजनं च प्राप। नृष्यन्तस्य शुचिः पुत्रः महाबलः, अम्बरीषः नभागस्य पुत्रः, धृष्टस्य त्रयः पुत्राः—धृतकेतुः, चित्रनाथः, रणधृष्टश्च। शर्यातेरनर्तः पुत्रः, सुकन्या पुत्री च। अनर्तस्य रोचमानः पुत्रः, स बलवान्; तद्भूमिरनर्ता, तच्च नगरं कुशस्थलीति ख्यातम्।