यमुनातपति पुनः नदीरूपेण स्थिते, विष्टिः क्रूरस्वभावः कालरूपेण प्रतिष्ठितः। विवस्वतः पुत्रः मनुः दश महाबलिनः पुत्रान् उत्पादितवान्, तेषु इला प्रथमः, पुत्रकाम्ययज्ञात् जातः। इक्ष्वाकुः, कुशनाभः, अरिष्टः, धृष्टः, नरिष्यन्तः, करूषः, शर्यातिः, पृषध्रः, नाभागः—एते सर्वे दिव्यमानुषाः मनोः पुत्राः अभवन्। धार्मिकः मनुः ज्येष्ठं पुत्रं इलां राज्ये अभिषिच्य, पुनः इन्द्रवनं महद् वनं तपस्यै प्रविष्टवान्। ततः इला दिशाविजयाय पृथिवीं समस्तद्वीपान् विचित्य, भूमिपालान् विजित्य, शिवस्य पावनं वनं अश्वैः आकृष्टः, सर्वकामद्रुमलता-सम्पन्नं महत् शरवणं नाम प्रविष्टवान्। तत्र देवदेवः शम्भुः चन्द्रशेखरः रमते; तत्र पूर्वं उमया सह शरवणे नियमः कृतः—यः पुरुषः तद् वनं प्रविशति, सः दश योजनपरिमिते क्षेत्रे स्त्रीरूपं प्राप्नोति। एतत् न ज्ञात्वा राजा इला शरवणं प्रविश्य, ततः स्त्रीरूपं प्राप्तवान्, पुरुषत्वं नष्टम्। तस्य सर्वं पुरुषत्वं हृतम्, विस्मितः राजा स्त्रीरूपं धृत्वा, स्त्री अभवत्—पूर्णवृत्तस्तनयुक्ता। उन्नतस्फिक्-जघनायुक्ता, कमलदलदीर्घनेत्रा, शुक्लचन्द्रमुखी, जीवितदृष्टिः। दीर्घबाहुः, श्यामकुन्तलः, सूक्ष्मरोमाः, शोभनदन्ताः, मृदुस्वरः गम्भीरः। श्यामगौरवर्णा, हंसगजगमनयुक्ता, धनुषाकृतिभ्रू, ताम्रनखयुक्ता, कोमलांगुलिः। सा तस्मिन्नेव वने विचरन्ती, तेजस्विनी स्त्री चिन्तयामास—कः मे पिता वा भ्राता? कः मे माता? कस्याहं पत्नी? कियद् कालं भूमौ स्थास्यामि? एवं चिन्तयन्ती सोमपुत्रः बुधः ताम् सहसख्यं ददर्श। इलायाः सौन्दर्येन मनः आकृष्टम्, रूपेण दीप्त्या, बुधः ताम् कामयमानः, तस्य प्राप्त्यर्थं प्रयत्नं कृतवान्, कामदुःखेन पीडितः। सः शोभनवेषधारी, दण्डकमण्डलु-पुस्तकधारी, बाम्बूयज्ञोपवीतैः भूषितः। द्विजरूपधारी, शिखायुक्तः, ब्रह्मस्वरः, कुण्डलधारी, शिष्यैः युक्तः—तेन समिध्-पुष्प-दर्भ-जलधारी। सः वने विचरन्, इलां न आह्वयत्, वनस्य बहिः वृक्षेषु लीनः। आकुलः, ताम् प्रति इव तिरस्कृत्य उवाच—"अग्निसंस्कारं त्यक्त्वा, क्व गतासि मम गृहात्? इदानीं ते विश्रान्तिकालः, शीघ्रं आगच्छ, विस्तीर्णस्फिक् स्त्री, किम् आकुला, कस्य हेतोः? एषा सायंकालीनविलासः, तैलं दत्वा पुष्पैः गृहं अलङ्कुरु।" सा उवाच—"एतद् सर्वं न जानामि, हे तपस्विन्। त्वं मे पतिः, आत्मनः वंशं कथय, हे निष्पाप।" बुधः ताम् प्रति उवाच—"इलाः, त्वं रूपेण दीप्त्या; अहं कामुकः बुधः, बहुकौशलसम्पन्नः।" "श्रेष्ठवंशे जातः, पिता मे ब्राह्मणश्रेष्ठः।" तस्य वचनं श्रुत्वा, सा बुधगृहं प्रविष्टा। रत्नस्तम्भैः अलङ्कृतं, दिव्यमायया निर्मितं, इलाः तत्र वासं कृत्वा, मनः प्रीत्या तुष्टः अभवत्। "अहो, किम् आचारः, किम् सौन्दर्यं, किम् धनं, किम् वंशः—मम च पतिं च! अहो, किम् परमं माधुर्यं!" सा बुधेन सह दीर्घकालं रममाणा, इन्द्रस्य भवनं यथा, सुखसम्पन्ने गृहे स्थितवती। ततः मनु-वंशजाः, इक्ष्वाकु-प्रधानाः, राजानं अन्वेष्टुं शरवणं गताः। तत्र सर्वे रत्नरश्मिसम्पन्नस्य रथस्य अग्रे स्थितां अश्विनीं ददृशुः, अद्वितीयसौन्दर्ययुक्तां। रथं ज्ञात्वा, सर्वे विस्मिताः—"एषा चन्द्रप्रभा अश्वः, तस्य महात्मनः।" "कथं एषा अश्वः अश्विनीभूतः, कस्य कारणेन?" इति ते मैत्रावरुणिं पुरोहितं पप्रच्छुः। "किम् एषा अद्भुतवृत्तान्तः?" इति। वसिष्ठः योगदृष्ट्या सर्वं ज्ञात्वा उवाच— "पूर्वं शरवणे शिवस्य प्रियया नियमः कृतः—यः पुरुषः अत्र प्रविशति, सः स्त्रीरूपं प्राप्नोति। एषा अश्वः अपि राजसह स्त्रीभूतः, किन्तु किम्पुरुषः धनाध्यक्षस्य सदृशः, पुनः पुरुषत्वं प्राप्नोति।" "तस्मात् पिनाकिनं पूजयित्वा प्रयत्नः कर्तव्यः।" ततः मनुपुत्राः महेश्वरस्थानं गत्वा, पार्वतीं च परमेश्वरं च विविधैः स्तुतिभिः स्तुत्वा। तयोः उत्तरम्—"नियमः भङ्गः न शक्यः, किन्तु—" "इक्ष्वाकु-अश्वमेधस्य यः फलः, तत् उभयोः दीयते। ततः वीरः किम्पुरुषः निश्चितं पुरुषः भविष्यति।" एतद् श्रुत्वा, वैवस्वतपुत्राः निर्गताः। इक्ष्वाकु-अश्वमेधेन किम्पुरुषः चेलः अभवत्। एकमासं वीरः पुरुषः, अपरमासं स्त्री। बुधगृहे वसन्, नीलः गर्भवती अभवत्।