शृणुत भगवन्तः, मुनिभिः पृष्टः लोमहर्षणः पर्वतवासिनां देशानां वर्णनं प्रारब्धवान्। ये पर्वतेषु वसन्ति, अन्नरहिताः, सर्वत्र विचरन्ति, दुर्गममार्गानुगाः च, तेषां प्रदेशान् सः सम्यक् व्याख्यातुम् उद्यतः। ये च कर्कशवस्त्रधारिणः, ऊनच्छदनाः, समुद्गकाः, त्रिगर्ताः, मण्डलाः, किराताः चामरैः सहिताः, तेषां च जीवनं सः निरूपयामास। तत्र मुनयः चतुर्षु युगेषु—कृत, त्रेता, द्वापर, कलिः—यथाक्रमं भारतभूमौ स्थितेषु, तेषां स्वरूपं श्रोतुम् इच्छन्तः आसन्। लोमहर्षणः तेषां यथार्थरूपं विस्तरेण वक्ष्यामि इति प्रतिजज्ञे। तदनन्तरं मुनयः पुनः लोमहर्षणं प्राञ्जलयः पप्रच्छुः—किंपुरुषवर्षस्य च हरिवर्षस्य च, यथा भारतं निरूपितमस्ति, तथा यथावत् वद। जम्बूद्वीपस्य चान्येषां द्वीपानां विस्तारं, तेषां जनानां, वृक्षाणां च स्वरूपं विस्तरेण वदस्व इति। एवं मुनिभिः पृष्टः लोमहर्षणः, यद् दृष्टं मुनिभिः, पुराणेषु च पूजितं, तत् सर्वं तेषां प्रश्नानुसारं विस्तरेण व्याचष्ट। सः उवाच—“शृणुत, विप्राः, जम्बूद्वीपः किंपुरुषवर्षः च परमं रमणीयं, महत् सुखमिव। किंपुरुषवर्षे दशसहस्रवर्षपर्यन्तं जीवनम्, तत्र जनाः सुवर्णसदृशप्रभा जायन्ते। तत्र प्रसिद्धः प्लक्षवृक्षः, यस्य मधु सर्वे किंपुरुषाः पिबन्ति। तत्र पुरुषाः स्त्रियश्च रोगशोकविवर्जिताः, सदा प्रमुदितचित्ताः, सुवर्णवर्णाः, स्त्रियः अप्सरसः इव स्मृताः। ततः परं किंपुरुषवर्षात् परतः हरिवर्षः, यत्र महारजतसदृशप्रभा जनाः जायन्ते। सर्वे तत्र जनाः देवलोकात् पतिताः, नानारूपधारिणः, तत्र सर्वे शुभं इक्षुरसपानं कुर्वन्ति। तत्र जरया न बाध्यन्ते, दीर्घायुषः, एकादशसहस्रवर्षपर्यन्तं जीवनम्। मध्ये इलावृतनामकं क्षेत्रं मया वर्णितम्, यत्र सूर्यः न प्रकाशते, न च तस्याः जनाः सूर्यं जानन्ति। तत्र चन्द्रसूर्यतारकाः न प्रकाशन्ते, जनाः पद्मप्रभाः, पद्मवर्णाः, पद्मपत्रनयनाः च। सर्वे तत्र जनाः पद्मगन्धिनः, जम्बूफलरसभक्षिणः, अचलाः, सुरभिगन्धिनः च। सर्वे तत्र देवलोकात् पतिताः, महारजतवस्त्रधारिणः, तत्र श्रेष्ठपुरुषाः त्रयः दशसहस्रवर्षपर्यन्तं जीवनम्। ये इलावृते वसन्ति, मेरुं दक्षिणतः, निःषधस्य उत्तरतः, तेषामपि सममेवायुः। तत्र महान् नित्यः जम्बुवृक्षः ‘सुदर्शन’ इति नाम्ना, सदा पुष्पफलसमन्वितः, सिद्धचारणैः सेवितः। तस्य वृक्षस्य नाम्ना ‘जम्बूद्वीपः’ इति द्वीपः प्रसिद्धः, सः सहस्रयोजनविस्तीर्णः, शतगुणेन पुनः महान्। तस्य वृक्षस्योपरि विततम् आकाशं व्याप्नोति, तस्य जम्बूफलस्य रसः नदीरूपेण प्रवहति। सा नदी मेरुं परिक्रम्य, पुनः जम्बुवृक्षमूले प्रत्यागच्छति, तं रसं इलावृतवासिनः सदा हृष्टाः पिबन्ति। तस्य जम्बूफलरसपानात् तत्र वृद्धिः न भवति, न तृष्णा, न श्रमः, न चापि दुःखम्। तत्र ‘जाम्बूनद’ इति सुवर्णं उत्पद्यते, देवभूषणं, इन्द्रगोपसदृशप्रभम्। सर्वेषां वृक्षाणां शुभः फलरसः तत्र एव, तस्मात् प्रवहद् सुवर्णं शुद्धम्, देवभूषणं भवति। तत्र सर्वेषां मूत्रपुरीषं चाष्टदिशं भूमिः भगवतः प्रसादेन ग्रसति, मृतानपि भूमिः एव ग्रसति। सर्वे राक्षसाः, पिशाचाः, यक्षाः च हिमालयात् उत्पन्नाः; हेमकूटे गन्धर्वाः अप्सरसां गणैः सहिताः प्रसिद्धाः। सर्वे नागाः—शेष, वासुकि, तक्षकः—तत्र वसन्ति; महान् मेरौ त्रयस्त्रिंशत् शुभयाज्ञिकाः रमन्ते। नीलवैदूर्यरत्नमण्डिते अस्मिन् पर्वते सिद्धाः ब्रह्मर्षयः च वसन्ति; दैत्यदानवानां मध्ये श्वेतपर्वतः प्रसिद्धः। शृङ्गवान् पर्वतराट् पितॄणाम् आपवृत्तिपथः; एवं नव क्षेत्राणि भारतस्य मया वर्णितानि। एतेषु स्थलिषु भूतानि अपि वसन्ति, चलस्थिरस्वभावयुक्तानि; तेषां विविधवृद्धिः देवैः मानवैश्च द्रष्टुं शक्या, न च गणयितुं शक्या, श्रद्धालूनां पूज्या च। एवं श्रुत्वा, जनार्दनं प्रति कश्चन उवाच—“बुधपुत्रस्य कर्माणि, पावनं श्राद्धविधिं, सर्वपापप्रणाशनं च श्रोतुम् अर्हसि। वत्सदानेन, कृष्णाजिनदानस्य, वृषोत्सर्गस्य च फलं श्रुतम्। राज्ञः बुधपुत्रस्य रूपं श्रोतुम् इच्छामि; हे केशव, तद् वद। केन कर्मणा, केन च फलेन, सः राजा पुरूरवा एवं रूपं, परमं सौभाग्यं च प्राप्तवान्?” उर्वशी, देवानां मध्ये पूजिता, त्रिषु लोकेषु श्रेष्ठा, मनोहरगन्धर्वैः सहिताभिः, सर्वं तं राजानं पुरूरवं सर्वात्मना अन्वगच्छत्। तस्य कर्मणः फलस्य च, राज्ञः पुरूरवसः, रूपलाभस्य च परमसौभाग्यस्य च, कारणं शृणु। पूर्वजन्मनि सः राजा पुरूरवा नाम्ना प्रसिद्धः, मद्रदेशस्य अधिपः आसीत्। चाक्षुषमुन्यन्तरे चाक्षुषवंशे सः राजा राज्यधर्मसम्पन्नः, रूपे तु न्यूनः आसीत्। एवं लोमहर्षणस्य वचो मुनयः श्रुत्वा, पुराणानुसारं दिव्यदेशानां, तेषां जनानां, वृक्षाणां च अद्भुतं स्वरूपं, पुण्यकर्मणां फलश्रुतिं च, भक्त्या मनसा चावगच्छन्।