भगवान् त्वष्टा तेजः पृथक् कृत्वा, तस्मात् विष्णवे चक्रं, रुद्राय त्रिशूलं, इन्द्रस्यापि महत्तरं वज्रं निर्मितवान्। सः त्वष्टा असमान्यं रूपं सहस्रकिरणयुक्तं दैत्यदानवानां विनाशाय निर्मितवान्, तस्य पादौ तु महान् आसीत्। तस्य सूर्यस्य पादरूपं पुनः दृष्टुं सः असमर्थः अभवत्; अतः प्रतिमासु अपि कश्चन तस्य पादौ न कदापि निर्मातव्यौ। यः एवं करोति, सः महापातकी, निन्दितः, कुष्ठरोगपीडितः दुःखेन च संसारं वसति। अतः धर्मकामार्थार्थी जनः कदापि देवालये चित्रे वा तस्य पादौ न निर्मायेत्। ततः स भागवान् अमराधिपः कामेन आक्रान्तः भूमिम् अगच्छत्, सूर्यस्य मुखदर्शनं समभिलषन्। सः अश्वरूपं धारयन्, महातेजसा आवृतः, संज्ञां चित्तविक्षेपभीत्या पीडिताम् अपश्यत्। तस्याः नासाभ्यां सः बीजं निष्प्रास्य, अन्यस्यान्तःकरणसम्भूतं सन्देहेन, तस्मात् बीजात् अश्विनौ नूनं जातौ। तौ यतः सहजातौ, तस्मात् 'दस्रौ' इति कथ्येते; नासाभ्यां उत्पन्नौ इति 'नासत्यौ' इति प्रसिद्धौ। चिरकालानन्तरं एतत् ज्ञात्वा, देवः परमं तुष्टिं प्राप्तवान्। सा पतिसहितं दिव्ययानेन स्वर्गं जगाम, हृष्टा। सावर्र्णिर्मनुः अद्यापि मेरौ, तपसा समृद्धः, वसति। तस्य तपोबलात् शनिः ग्रहेषु समता प्राप्तवान्। यमुनातपत्यौ पुनः नद्यौ अभवताम्; विष्टिः घोरस्वभावः कालरूपेण प्रतिष्ठितः। विवस्वतः पुत्रः मनुः दश महाबलिनः पुत्रान् अलभत; तेषां प्रथमः इला, पुत्रकाम्येन यज्ञेन जातः। इक्ष्वाकुः, कुशनाभः, अरिष्टः, धृष्टः, नरिष्यन्तः, करूषः, शर्यातिः, पृषध्रः, नाभागः—एते सर्वे महात्मानः दिव्यमानुषाः तस्य पुत्राः। मनुः धर्मात्मा ज्येष्ठं पुत्रं इलां राज्ये अभिषिच्य, पुनः महेन्द्रवने तपः कर्तुं गतः। ततः दिशां जयाय इला पृथिवीं समन्तात् जगाम, सर्वान् द्वीपान् परिभ्रम्य, भूमिपान् विजित्य। सः अश्वयुक्तरथेन, शोभमानः, इच्छावृक्षलतान्वितेन, महत् 'शरवण' नाम्ना शिवस्य पुण्यकाननं जगाम। तत्र देवेशः शम्भुः चन्द्रशेखरः रमते; तत्र पूर्वं उमया सह शरवणे संकल्पः कृतः। 'यः कश्चन पुरुषो भवतः काननं प्रविशति, स दशयोजनपर्यन्तं प्रदेशे स्त्री रूपं लभते'—एवं संकल्पः कृतः। एतत् न जिज्ञास्य राजा इला कदाचित् शरवणं प्रविष्टः, प्रविश्य च तक्षणात् स्त्री अभवत्, पुरुषत्वं नष्टम्। सर्वं पुरुषत्वं हृतम्; विस्मितः सः राजा स्त्रीरूपं धारयन्, उच्चस्तनयुक्ता स्त्री अभवत्। उन्नतश्रोणिथायुः, पद्मपत्रायतलोचना, सुकुमाराङ्गी, पूर्णचन्द्रमुखी, चञ्चललोचना। दीर्घबाहुः, उच्चस्कन्धात् आरभ्य, कृष्णकुन्तलशिरा, सुकुमारलोमशरीरा, सुशुभदन्ता, मृदुविपुलगम्भीरवाणी। श्यामगौराङ्गी, हंसगजगमना, धनुर्विलोलभ्रू, ताम्रनखसुकुमाराङ्गुली। सा तस्मिन् वने विचरन्ती, तेजस्विनी, चिन्तयामास—'कः मे पिता वा भ्राता? कः अत्र जननी? कस्याहं पत्नी? कियन्तं कालं पृथिव्यां स्थास्ये?' इति। एवं चिन्तयन्ती, सोमपुत्रः तां सखीभिः सहितां अपश्यत्। इलां, रूपसम्पदा मोहिता, तेजस्विनीं, बुधः कामार्तः प्रार्थयामास। सः, प्रशस्तरूपधारी, दण्डकम्बलपुस्तकधारी, बाम्बूत्रैः बहुयज्ञोपवीतैः भूषितः। द्विजरूपधारी, शिखी, ब्रह्मवादिन्, कुण्डलधरः, सम्यग्विद्यार्थिसहितः, समिध्पुष्पकुशोदकधारी। सः तस्मिन् वने विचरन्, इलां न आह्वयत्, काननस्य बहिः वृक्षेषु गुह्यः स्थितः। सः सहसा, कम्पमानः, इव तां उपालभ्य उवाच—'अग्निहोत्रं परित्यज्य, मम गृहे कुतः गतासि? एष ते विनोदारम्भः, यः इदानीं गच्छति; आगच्छ, आगच्छ, विशालश्रोणि, किमर्थं कम्पसे, किं कारणम्?' 'एष संध्याकालः, क्रीडायाः समयः; तैलाभ्यञ्जनं कृत्वा, मम गृहम् पुष्पैः भूषय।' सा उवाच—'अहं किमपि न जानामि, हे तपस्विन्। आत्मनः, पतित्वं, वंशं च मे कथय, हे निष्पाप।' बुधः तां सुकुमाराङ्गीं प्रत्युवाच—'इले, त्वं रूपसम्पन्ना; अहं कामुकः, बुधः नाम, नानाविद्याविशारदः।' 'उत्तमकुले जातः, मम पिता ब्राह्मणश्रेष्ठः' इति श्रुत्वा, सा बुधस्य गृहम् प्रविष्टा। रत्नस्तम्भैः भूषितं, दिव्यया मायया निर्मितं, तस्मिन्मन्दिरे इला स्वार्थसिद्ध्या तुष्टिम् अनुभूय, तत्र वसति। 'हा, कियदाचारः, कियद्रूपं, कियत्सम्पदः, कियत्कुलं मम च पत्न्याः! हा, कियत्परमसौन्दर्यम्!' इति। इला तेन सह चिरं रममाणा, सर्वसुखसम्पूर्णे गृहे, इन्द्रस्य भवनवत्, सुखमविन्दत्। ततः, राजानं अन्विष्य, मनोः पुत्राः—इक्ष्वाकुप्रमुखाः—शरवणं नाम स्थानं ययुः। तत्र सर्वे ते रथरश्मिप्रभया दीप्ताङ्गीं, अनुपमरूपसंपन्नां, अग्रे स्थितां कन्याम् अपश्यन्।