शृणुत, भद्राः, अहं युष्मभ्यं भारतभूमेः जनसमूहन् वर्णयामि। यतो हि गर्भधारणजननयोः कारणात् मनुः "भरतः" इति कथ्यते। व्युत्पत्त्या च एषा भूमिः "भारता" इत्युच्यते, यतः स्वर्गः मोक्षः तिर्यङ्निर्णयश्च अत्रैव विज्ञायन्ते। अन्यत्र पृथिव्यां मर्त्यानां कर्मविधिः न विधीयते; अत्र तु भारतभूमेः नव विभागाः शृणु। तेषु नवसु द्वीपेṣu इन्द्रद्वीपः, कशेरु, ताम्रपर्णः, गभस्तिमान्, नागद्वीपः, सौम्यः, गन्धर्वः, वारुणः च प्रथिता:। नवमः तु एषः द्वीपः, समुद्रेण परिवृतः, दक्षिणतः उत्तरं प्रति सहस्रयोजनपरिमाणः प्रसारितः। कुमारीप्रदेशात् गङ्गामूलपर्यन्तं व्याप्तः, पार्श्वतः दशसहस्रयोजनं विस्तीर्णः। एषः द्वीपः सीमायां म्लेच्छैः आवास्यते; यवनाः किराताश्च पूर्वपश्चिमयोः अन्तेषु निवसन्ति। मध्ये ब्राह्मणाः क्षत्रियाः वैश्याश्च प्रतिष्ठिताः, शूद्राः च भागशः, यज्ञव्यापारादिकर्मसु प्रवृत्ताः। ते स्वधर्मानुसारं धर्मार्थकामैः परस्परव्यवहारजीवनानि कुर्वन्ति। अत्र पञ्चविधः आश्रमक्रमः यथाविधि पाल्यते, मानुषकर्म च स्वर्गमोक्षाभिमुखं निर्देशितम्। एषः तु तिर्यग्यामा इति प्रसिद्धः मानवद्वीपः; यः एनं समग्रं जयति, सः चक्रवर्तीति विख्यातः। एषः लोकः चक्रवर्तिक्षेत्रं कथ्यते; ये च अन्तरिक्षं जयन्ति, ते "विजिगीषवः" स्मृताः; स्वराज्यस्य क्षेत्रं विस्तारतः पुनः वर्णयिष्यामि। अस्यां महतीं भूमौ सप्त कुलपर्वताः प्रसिद्धाः—महेन्द्रः, मलयः, सह्यः, शुक्तिमान्, ऋक्षवन्, विन्ध्यः, परियात्रश्च; तेषां समीपे सहस्रशः अन्ये पर्वताः। केचित् सुप्रसिद्धाः, केचित् विविधशिखरसमृद्धाः, अन्ये तु लघवः, लघुग्रामसमर्थाः। एतेषां मध्ये आर्याः म्लेच्छाश्च सर्वत्र संकीर्णाः वसन्ति; अत्र बहवः नद्यः प्रवहन्ति—गङ्गा, सिन्धुः, सरस्वती, शतद्रुः, चन्द्रभागा, यमुनाः, सरयूः, ऐरावती, वितस्ता, विशालाः, देविका, कुहुः, गोमती, धौतपापा, बहुदा, दृशद्वती, कौशिकी तृतीया, स्थिरा गण्डकी च। इक्षुः लौहितः च हिमालयस्य पार्श्वात् उत्पन्ने; वेदस्मृतिः, वेत्रवती, वृत्रघ्नी, सिन्धुरा, पर्णशा, नर्मदा, कावेरी च महानदीः। परियात्रसंबद्धाः नद्यः—परा, धन्वती, विदुषा, वेणुमती, शिप्रा, अवन्ती, कुन्ती च स्मृताः। शोणा, महानदा, नन्दना, शुक्रिषा, क्षमा, मन्दाकिनी, दशार्णा, चित्रकूटः, तामसा, पिप्पली, श्येनी, चित्रोत्पला च। ऋष्यमूकात् विमला, चञ्चला, धूतवाहिनी, शुक्तिमन्ती, शुनी, लज्जा, मुकुटा, ह्रदिका—एताः शुद्धाः पुण्यनद्यः उत्पद्यन्ते। तापी, पयोष्णी, निर्विन्ध्या, क्षिप्रा, ऋषभा, वेणा, वैतरणी, विश्वमाला, कुमुद्वती च। विन्ध्यपादात् तोया, महागौरी, दुर्गमा, शिला च, शीतलपुण्यजलाः। दक्षिणदेशस्य गोडावरी, भीमरथी, कृष्णवेणी, वञ्जुला, तुंगभद्रा, सुप्रयोगा, वाह्या, कावेरी च सह्यपर्वतस्रोतसः उत्पन्नाः। मलयपर्वतजाः नद्यः—कृतमाला, ताम्रपर्णी, पुष्पजा, उत्पलावती—शुद्धाः पुण्याः शीतलजलाः। त्रिबागा, ऋषिकुल्या, इक्षुदा, त्रिदिवाचला, ताम्रपर्णी, मूली, शरवा, विमला, महेन्द्रकन्याः—एताः पुण्यप्रसिद्धनद्यः। शुक्तिमन्तः कन्याः—काशिका, सुकुमारी, मन्दगा, मन्दवाहिनी, कृपा, पाशिनी च। एताः सर्वाः पुण्यजलाः, पुण्याः, सर्वत्र प्रवहन्ति, अन्ते समुद्रं प्राप्नुवन्ति; एता लोकमातरः, पुण्यदाः, सर्वपापनाशिन्यः। तासां शाखिनद्यः शतसहस्रशः सन्ति; तेषु कुरवः, पाञ्चालाः, शाल्वाः, जाङ्गलाः च वसन्ति। शूरसेनाः, भद्रकाराः, बाह्याः, सहपटच्चराः, मत्स्याः, किराताः, कुल्याः, कुन्तलाः, काशयः, कोशलाः च। अवन्ताः, कलिङ्गाः, मूकाः, आन्धकसहिताः, मध्यदेशीयाः चात्र गण्यमानाः। सह्यपर्वतस्य पार्श्वे गोडावरी नदी; पृथिव्यां सः देशः रमणीयः। गोवर्धनः, मन्दरः, गन्धमादनः पर्वताः; दिव्यवृक्षाः, दिव्यौषधयश्च रामस्य सुखार्थं नीताः। भारद्वाजमुनिना प्रियायै ताः आनीताः; तेन देशः उत्तमपुष्पैः शोभितः रमणीयश्च अभवत्। वह्लिकाः, वाटधानाः, आभीराः, कालतोयकाः, पुरंध्राः, शूद्राः, पल्लवाः, अट्टखण्डिकाश्च तत्र वसन्ति। गान्धाराः, यवनाः, सिन्धवः, सौवीराः, मद्रकाः, शकाः, द्रुह्याः, पुलिन्दाः, पारदाः, आरामूर्तिकाश्च। रामठाः, कण्टकाराः, कैकेयाः, दशनामकाः, क्षत्रियग्रामाः, वैश्यशूद्रकुलानि च। अत्रयाः, भारद्वाजाः, प्रस्थलाः, सदसेरकाः, लम्पकाः, तलगानाः, सैनिकाः, जाङ्गलाः—एते उत्तरदेशाः। पूर्वदेशं शृणु—अङ्गाः, वङ्गाः, मद्गुरकाः, पर्वतान्तरस्थिताः, प्लवंगाः, मातंगाः, यमकाः, मल्लवर्णकाः, सुह्मोत्तराः, प्रविजयाः, मार्गवाः, गेयमालवाश्च तत्र निवसन्ति। एवं भारतभूमिः विविधजनसमूहैः, पर्वतैः, पुण्यनदीभिः, रम्यदेशैः च समृद्धा, धर्मसंस्कारैः चिरंतनं शोभते।