भारतभूमौ तदा युगस्य धर्मज्ञैः दृष्टानि वर्षाणि तथा वर्णितानि। तत्र युगादौ द्वन्द्वान्येव जातानि, तेषु स्त्रियः अप्सरसामिव रूपवतीः आसन्। ते सर्वे दुग्धदातॄणां दुग्धममृतकल्पं पिबन्ति स्म। प्रतिदिनं द्वन्द्वमेव जातम्, समं वृद्धिं प्राप्नुवन्ति, रूपेण स्वभावेन च समानाः, एकस्मिन्नेव काले प्राणान् त्यजन्ति। प्रत्येकः स्वस्मिन्नेव एके निष्ठां कुर्वन्ति, चक्रवाकयुगलवत्। तत्र न रोगः, न दुःखं, न चित्तविक्षेपः—सर्वे सदा प्रमुदितचित्ताः। ते महात्मानः दशसहस्रशतम् वर्षाणि जीवन्ति, अन्यास्त्रियः न तत्र प्रविशन्ति। एवं धर्मज्ञैः भारतयुगे वर्षाणां स्वरूपं ज्ञातम्। किं बहु कथयामि? इति सूतपुत्रेण मुनिभ्यः उक्तम्। उत्तरपाठे पुनः सुतपुत्रं मुनयः पृष्टवन्तः। भारतभूमिरियम्, यत्र चतुर्दश मनवः स्वायम्भुवादयः प्रजासृष्टिं कृतवन्तः। तद्वयं त्वत्तः श्रोतुमिच्छामः, पुण्यश्लोकिन्, उत्तरपाठं पुनः वद, वक्तृश्रेष्ठ। इत्येवं श्रुत्वा, लोमहर्षणः पुराणिकः, विशुद्धात्मभ्यः मुनिभ्यः विवेचनपूर्वकं, पुनः पुनः चिन्तयित्वा, उत्तरपाठं न्यवेदयत्। अहं वः भारतभूमौ जातानां जनानां वर्णयिष्यामि। गर्भाधानजननयोः कारणात् मनुः भारतः इति कथ्यते। स्वर्गमोक्षयोर्मध्यगतिश्च अत्र ज्ञायते, अतः भारतं नामैतस्य भूमेः। अन्यत्र न कर्मकाण्डः मर्त्येभ्यः विधीयते। शृणुत भारतस्य नव खण्डविभागान्—इन्द्रद्वीपः, कशेरुः, ताम्रपर्णः, गभस्तिमान्, नागद्वीपः, सौम्यः, गन्धर्वः, वारुणः, नवमः सागरपरिवृतः अयं द्वीपः। दक्षिणोत्तरदिशि सहस्रयोजनपरिमाणः, कुमारीदेशात् गङ्गास्रोतःपर्यन्तं, परिमाणं दशसहस्रं च प्रस्थिता। अस्य द्वीपस्य सीमासु यवनाः किराताश्च पूर्वपश्चिमयोः वसन्ति। मध्ये ब्राह्मणक्षत्रियवैश्याः, शूद्राः च भागशः, पूजाव्यापारादिकर्मसु प्रवृत्ताः। धर्मार्थकामानुसारं प्रत्येकः स्वधर्मे स्थित्वा व्यवहरन्ति। अत्र पञ्चाश्रमधर्मः प्रमाणतः पालनं लभते, स्वर्गमोक्षाभिमुखं मानवकर्म। अयं तिर्यग्याम इति ख्यातः, यः सर्वं द्वीपं जयति सः चक्रवर्तीति प्रसिद्धः। अयं लोकः चक्रवर्तिक्षेत्रमित्युच्यते, यः तिर्यगन्तरिक्षं जयति सः खगजित् स्मृतः। स्वराज्यक्षेत्रस्य विशेषवर्णनं पुनः भविष्यति। भारतवर्षे सप्त कुलपर्वतानि प्रसिद्धानि—महेन्द्रः, मलयः, सह्यः, शुक्तिमान्, ऋक्षवान्, विंध्यः, परियात्रः। तेषां समीपे अन्ये सहस्रशः पर्वताः। केचित् प्रसिद्धाः, केचित् विशालशिखराः, केचित् लघु ग्रामविभागान् धारयन्ति। तेषु जनाः, आर्याः म्लेच्छाश्च मिश्रिताः, सर्वत्र नद्यः अपि प्रवहन्ति—गङ्गा, सिन्धुः, सरस्वती, शतद्रुः, चन्द्रभागा, यमुनाः, सरयूः, ऐरावती, वितस्ता, विशालाः, देविका, कूहू, गोमती, धौतपापा, बहुदा, दृशद्वती, कौशिकी तृतीया, गण्डकी स्थिरा। इक्षुः, लौहित्यः, हिमालयपार्श्वात् उत्पन्नाः; वेदस्मृतिः, वेत्रवती, वृत्रघ्नी, सिन्धुरा, पर्णाशा, नर्मदा, कावेरी च। परा, धन्वती, विदुषा, वेणुमती, शिप्रा, अवन्ति, कुन्ती—एताः परियात्रनदीः। शोणा, महानदा, नन्दना, सुकृषा, क्षमा, मन्दाकिनी, दशार्णा, चित्रकूटः, तमसा, पिप्पली, श्येनी, चित्रोत्पला। विमला, चञ्चला, धूतवाहिनी, शुक्तिमन्ती, शुनी, लज्जा, मुकुता, ह्रदिका—ऋश्यमुखात् शुद्धाः पुण्यनद्यः उत्पद्यन्ते। तापी, पयोष्णी, निर्विन्ध्या, क्षिप्रा, ऋषभा, वेणा, वैतरणी, विश्वमला, कुमुद्वती। तोया, महागौरी, दुर्गमा, शिला—एताः विंध्यपादात् उत्पन्नाः, शीतलपुण्यसलिलाः। गोदावरी, भीमरथी, कृष्णवेणी, वञ्जुला, तुङ्गभद्रा, सुप्रयोगा, बाह्या, कावेरी—एताः सर्वाः दक्षिणदेशीयाः सह्यशैलपृष्ठात् प्रवहन्ति। कृतमाला, ताम्रपर्णी, पुष्पजा, उत्पलावती—मलयशैलजाताः पुण्याः शीतलसलिलाः। त्रिबागा, ऋषिकुल्या, इक्षुदा, त्रिदिवाचला, ताम्रपर्णी, मूली, शरवा, विमला, महेन्द्रकन्याः—सर्वाः पुण्यनद्यः प्रसिद्धाः। काशिका, सुकुमारी, मन्दगा, मन्दवाहिनी, कृपा, पाशिनी—शुक्तिमन्तः कन्याः। एताः सर्वाः पुण्यसलिलाः, शुभाः, सर्वत्र प्रवहन्ति, अन्ते समुद्रं प्राप्नुवन्ति, जगतः मातरः, पापनाशिन्यः। तासां सहस्रशः शाखानद्यः, तेषु कुरुपाञ्चालाः, शाल्वाः, जाङ्गलदेश्याश्च निवसन्ति। एवं लोमहर्षणेन मुनिभ्यः भारतवर्षस्य पुण्यगाथा, पर्वतानदीसंयुक्ता, धर्मसंयुक्ता, विस्तारतः कथिता।