सः पुरुषः महादेवं दशसहस्रवर्षाणि उपास्य, तस्य प्रसन्नतां प्राप्य, तस्य त्रिशूलधारिणः कृपया वरं प्राप्नोत्। सः जगतो रक्षणं, पितृलोकस्य अधिपत्यं, धर्माधर्मयोः परीक्षां च वररूपेण वृणोत्। एवं सः त्रिशूलपाणेः प्रसादात् जगतो रक्षणं, पितृणां अधिपत्यं, धर्माधर्मयोः निरीक्षणं च अवाप। तदा विवस्वान् संज्ञायाः कृत्यम् अवगत्य, क्रुद्धः त्वष्टारम् अगमत्, तस्मै सर्वं निवेदयामास। तदा त्वष्टा, द्विजश्रेष्ठ, तं प्रथमतः शमयन् इत्याह—"भगवन्, तव माहात्म्यं दुरासहम्, घोरं तमः अपाकरोति।" सा अश्व्याः रूपं धारयित्वा मम समीपम् आगता; अहं ताम् निगृह्णामि, त्वमपि, हे सूर्य, तथा। यतः सा मां नाज्ञाय आगता, तस्मात् त्वं मम गृहम् प्रवेशितुं नर्हसि। एवं उक्त्वा सा निष्पापिनी मरुप्रदेशं जगाम, अश्व्याः रूपं धारयित्वा भूमौ स्थितवती। ततः सः त्वष्टारं प्रार्थयते—"यदि अहं तव कृपायाः पात्रं, तदा मम तेजः यन्त्रे स्थापयित्वा, त्वं मम रूपं लोकानां रमणीयं करोतु, हे सूर्य।" एवमुक्त्वा रविः सूर्यं प्रदक्षिणं चकार। सः तेजः पृथक् कृत्वा, विष्णवे चक्रं, रुद्राय त्रिशूलं, इन्द्रस्य वज्रात् महत्तरं च निर्ममे। त्वष्टा असुरदानवानां विनाशाय, सहस्रकिरणयुक्तं, अनुपमं रूपं निर्मितवान्, पादौ तु महान्तौ विहाय। सः तस्य सूर्यस्य पादरूपं पुनः द्रष्टुं न शशाक; तस्मात् प्रतिमासु अपि, कश्चन सूर्यपादौ न निर्मातव्यौ। यः एवं करोति, सः घोरपातकं प्राप्नोति, कुष्ठरोगेण पीडितः दुःखितः लोके वसति। अतः धर्मार्थकामार्थी कश्चन, देवालये चित्रे वा, सूर्यस्य पादौ न कदापि निर्मातुमर्हति। ततः सः पुण्यात्मा देवराजः, पृथ्वीं गतः, सूर्यस्य मुखदर्शनकामनया आकृष्टः। सः अश्वरूपं धारयित्वा, महातेजसा आवृतः, संज्ञा मनसा कम्पिता, भीता चाभवत्। तस्याः नासिकाभ्यां बीजं निष्प्रसूतम्, अन्यस्मात् इति संशयित्वा; तस्मात् बीजात् अश्विनौ जातौ। द्वौ जातौ इति, तौ दास्रौ अभवताम्; नासिकाभ्यां निष्पन्नौ इति, नासत्यौ नाम प्राप्तौ। कालान्तरेण, एतत् ज्ञात्वा, देवः परमं संतोषं प्राप। सा स्वपत्युः सह हृष्टा दिव्यरथेन स्वर्गं जगाम। सावर्र्णिर्मनुः अद्यापि मेरौ महातपसा वसति। तस्य तपःशक्त्या शनि ग्रहेषु समता प्राप्तवान्। यमुना तपती च पुनः नद्यौ अभवताम्; विष्टि घोरस्वरूपः कालरूपेण स्थितः। विवस्वतः पुत्रः मनुः दश महाबलिनः पुत्रान् अलभत; तेषु प्रथमः इला, पुत्रकामेष्ट्या जातः। इक्ष्वाकुः कुशनाभः अरिष्टः धृष्टः नरिष्यन्तः करूषः शर्यातिः पृषध्रः नाभागः च—एते सर्वे महाबलिनः, दिव्यमानुषाः, तस्य पुत्राः। धर्मात्मा मनुः ज्येष्ठं पुत्रं इलां राज्ये स्थाप्य, पुनः महेन्द्रवने तपः कर्तुं जगाम। ततः इला दिशो विजयितुं पृथ्वीं प्रति निर्गतः, सर्वान् द्वीपान् परिक्रम्य, भूमिपालान् विजित्य। सः अश्वयुक्तेन रथेन, तेजसा युक्तः, कामरूपवृक्षलतान्वितं, महत् शरवणं नाम शिववनं प्राविशत्। तत्र देवेशः शम्भुः, चन्द्रशेखरः, रमते; तत्रैव पूर्वं उमा सहितः शरवणे नियमं कृतवान्। "यः कश्चन नरः तव तस्मिन् वने प्रविशति, सः दश योजनपर्यन्ते स्त्री भवति।" एतस्य नियमस्य अज्ञानात्, राजा इला शरवणं प्रविश्य, तत्रैव स्त्रीत्वं प्राप, पुंत्त्वं नष्टम्। तस्य सर्वं पुंत्त्वं हृतम्; विस्मितः सः राजा स्त्रीरूपं प्राप्य, उन्नतान्नतान् स्तनयुगलं धारयन्, स्त्री अभवत्। उन्नतश्रोणितटी, विस्तीर्णजघना, पद्मपत्रनयनया, शुक्लमुख्या, चन्द्रवदना, चञ्चललोचना। दीर्घबाहुः, कन्धराभ्युत्थिता, श्यामकुन्तला, सूक्ष्मरोमा, सुशोभना दन्ताः, मृदु gambhīra vāgudāra। श्यामगौरवर्णा, हंसगमनगजगमना, धनुर्बाणभ्रू, ताम्रनखाङ्गुलिदेशिनी। सा तस्मिन् वने विचरन्ती, तेजस्विनी, चिन्तयामास—"कः मे पिता, कः भ्राता, कः मे माता अत्र?" "कस्मै दत्ता अहं, कियत्कालं पृथिव्याम् स्थास्यामी?" एवं चिन्तयन्तीं, सोमपुत्रः तां सखिभिः सह दृष्टवान्। रूपेण मनोहरा इला, बुद्धं मनसा आकृष्टवती, सः ताम् इच्छन्, तस्य प्रेम्णा पीडितः, ताम् प्राप्तुम् यत्नं चकार। सः रूपेण विशिष्टः, दण्डी, कमण्डलु, पुस्तकधारी, बांसकाण्डैः बहुविद्योपवीतैः भूषितः। द्विजरूपधारी, शिखिधारी, ब्रह्मस्वरूपी, कर्णाभरणधरः, शिष्यैः समन्वितः—ते दर्भकुसुमोदकसमेताः। सः तस्मिन् वने विचरन्, इलां न आह्वयत्, बहिः स्थितः, वृक्षेषु तिरस्कृतः। सः आकुलचित्तः तां तु त्वरया इव उपालभ्य वदति—"अग्निहोत्रं परित्यज्य, मम गृहतः क्व गतासि?