माघमासे गङ्गायां, हे भरतश्रेष्ठ, दशसहस्राणि पुण्यस्थानानि त्रिंशल्लक्षाणि च तीर्थजलानि समायान्ति। ततः त्वं, महाराज, निराशङ्कः स्वराज्ये सुखेन स्थित्वा यज्ञकर्तारं पुनः द्रक्ष्यसि, राजेन्द्र। एवं उक्त्वा महायशाः महातपस्वी मार्कण्डेयः तत्रैव युधिष्ठिरस्य पुरतः अन्तर्धानमगच्छत्। ततः राजा स्वसखिभिः सह तत्र स्नानं कृत्वा विधिवत् परमं तुष्टिं प्राप्तवान्। एवं त्वमपि, देवर्षे, प्रयागं प्रति प्रस्थितः स्यान्; अद्य स्नानं कृत्वा स्वकार्यं सिद्धं करिष्यसि। एवं उक्त्वा नन्दीशः तत्रैव अन्तर्धानमगच्छत्; नारदः अपि शीघ्रं प्रयागं प्रति प्रस्थितवान्। तत्र स्नात्वा मन्त्रान् जप्त्वा, विधिवत् क्रियाः कृत्वा, द्विजश्रेष्ठेभ्यः दानानि दत्त्वा, स्वगृहं प्रतिनिवृत्तः। ततः भगवतः समीपे प्रश्नः कृतः—"भगवन्, कति द्वीपाः, कति समुद्राः, कति पर्वताः च सन्ति? कति जनपदाः, के च तत्र नद्यः कीर्त्यन्ते?" पुनः पृष्टम्—"महतः पृथिव्याः कति प्रमाणं, तथा लोकालोकस्य? चन्द्रसूर्ययोः विस्तारं, परिमाणं, गतिं च वद। एतत्सर्वं विस्तारतः वक्ष्यसि, यथावत् ज्ञातवानसि; वयं सर्वं श्रोतुमिच्छामः।" तदा उक्तम्—"सहस्रधा द्वीपविभागः अस्ति, तेषु सप्त मुख्याः; सम्यग् क्रमशः सकलस्य जगतः वर्णनं न शक्यते। केवलं सप्त द्वीपाः, चन्द्रसूर्यग्रहैः सह, वक्ष्यामि; तेषां प्रमाणं मानवमतिना निगद्यते। यानि तु अचिन्त्यानि, तानि तर्केण न सिद्ध्यन्ति; यदतीन्द्रियं, तदचिन्त्यस्य लक्षणम्।" "सप्त द्वीपाः जम्बूद्वीपस्य क्रमेण वक्ष्यामि, तस्य विस्तारं, परिधिं च; तेषां प्रमाणं योजनैः शृणु। तस्य द्वीपस्य विस्तीर्णं लक्षयोजनं, नानाजातीयजनसमाकीर्णं, नगरेन्द्रैः शोभितं। सिद्धचारणैः सदा गूढं, पर्वतैः सुशोभितं, रत्नमयैः शिलासमूहैः आच्छन्नम्। तत्र पर्वतसमुत्थिताः नद्यः सर्वतः प्रवहन्ति, स्थूलतीराः; षट् पर्वतश्रेण्यः तत्र प्रदेशानां सन्ति।" "पूर्वपश्चिमदिशयोः समुद्रौ, तत्र हिमवत्, हेमकूटः, हेमवान् च सन्ति। सर्वतः निषधो महान् पर्वतः, सुन्दरमुखः; मेरुः कनकमयः, उन्नतः, चतुर्वर्णः, चतुर्दिशं चतुर्विंशतिसहस्रयोजनविस्तीर्णः।" "मेरोः रूपं वर्तुलम्, स्थाप्यं तु चतुरश्रं समं सर्वतः, नानावर्णैः विभूषितं, प्रजापतेर्गुणैः युक्तम्। स ब्रह्मणो नाभिबन्धनात् जातः, यस्य जन्म अप्रकटम्; पूर्वे श्वेतः, तेन ब्राह्मण्यं प्रतिष्ठितम्। दक्षिणे पीतः, तेन वैश्यत्वं स्वीकृतम्; पश्चिमे भृङ्गपत्रवर्णः, तेन शूद्रत्वं नामार्थकर्मभिः प्रतिष्ठितम्। उत्तरदिशि रक्तवर्णः, तेन क्षात्रत्वं स्थिरम्; एवं वर्णाः निरूपिताः।" "स नीलमणिमयः, श्वेतः, पीतः, सुवर्णमयः, मयूरपिच्छवर्णः, तप्तकाञ्चनमयः, शृङ्गयुक्तः च। एते पर्वतानां नृपाः, सिद्धगन्धर्वसेविताः; तेषां मध्ये नवसहस्रयोजनपरिमाणम्।" "महा मेरुं सर्वतः परिवृत्य, इलावृतं नाम प्रदेशः, चतुर्विंशतिसहस्रयोजनविस्तीर्णः, समः सर्वतः। तत्र मध्ये महामेरुः, धूमरहिताग्निवत् स्थितः; तस्यार्धमण्डपं दक्षिणे, अर्धं चोत्तरे।" "एतेषां सप्त क्षेत्राणां स्वस्वपर्वतः सन्ति; तेषां पर्वतानां उत्तरदक्षिणभागयोः द्विसहस्रयोजनविस्तारः। जम्बूद्वीपस्य विस्तीर्णं तेषां प्रमाणैः निर्दिष्टम्; नीलनिषधादयः तु अल्पतराः।" "श्वेतः, हेमकूटः, हिमवान् च शिखरिभिः नाम्ना निर्दिष्टाः; ऋषभः च जम्बूद्वीपप्रमाणेन कीर्त्यते। हेमकूटः तस्मात् एकद्वादशांशेन न्यूनः, हिमवान् तु विंशांशेन न्यूनः; हेमकूटः अष्टाशीतिसहस्रयोजनमितः।" "हिमवान् पर्वतः अष्टसहस्रयोजनविस्तीर्णः, पूर्वपश्चिमदिशि; द्वीपस्य वर्तुलत्वात् न्यूनाधिकता निरूप्यते। क्षेत्रपर्वतभेदेनोत्तरस्यापि भेदः; तत्र ग्रामाः, सप्त क्षेत्राणि च।" "सप्त क्षेत्राणि पर्वतैः कठिनैः परिवृतानि, दुर्गमपथानि, नदीनां विभागेन परस्परं दुर्गमानि। तत्र नानाविधानि भूतानि वसन्ति; एष हिमवद्देशः भारतं नाम प्रसिद्धः।" "हेमकूटात् परतः किम्पुरुषाख्यं क्षेत्रं; हेमकूटात् निषधपर्यन्तं हरिवर्षः। हरिवर्षात् परतः, मेरौ, इलावृतं; इलावृतात् परतः नीलः, राम्यकं नाम, प्रसिद्धम्।" "राम्यकात् परतः श्वेतः, हिरण्यकं नाम; हिरण्यकात् परतः शृङ्गशाकाङ्कुरं, एवं कथ्यते।" "देवर्षे, उत्तरदक्षिणदिशि चत्वारि दीर्घप्रदेशानि धनुराकारविन्यस्तानि; मध्ये इलावृतं। निषधस्य पूर्वे दक्षिणार्धमण्डपः; परतः इलावृतं, पश्चिमे उत्तरार्धम्।" एवं भगवता विस्तरेण जम्बूद्वीपस्य, तत्रस्थपर्वतानां, क्षेत्राणां, रंगाणां च महिमानं, विस्तारं च, पुण्यतीर्थानां माहात्म्यं च, भक्तिपूर्वकं निरूपितम्।