प्रातःकाले यः कश्चन एतां महिमानं पठति स्मरति च प्रति दिनं प्रयागं, सः परमां गतिं प्राप्नोति, सर्वपापैः विमुक्तः रुद्रलोकं गच्छति। मम वचः अवश्यकं पालनं योग्यं, हे महाबाहो नृपश्रेष्ठ, यथा उक्तं तथा प्रयागे नित्यं जपं हवनं च निर्व्यग्रः कुर्यात्। प्रयागं नित्यं सह अस्माभिः स्मर, हे युधिष्ठिर राजेन्द्र, त्वं स्वयम् अपि न संशयः स्वर्गलोकं प्राप्स्यसि। यः प्रयागं गच्छति वा तत्र वसति, सः सर्वपापैः शुद्धः रुद्रस्य लोकं प्राप्नोति। यः दानग्रहणात् विरमति, संतुष्टः, आत्मसंयतः, शुद्धः, अहंकाररहितः, सः यात्राफलम् आप्नोति। यः कोपात् रहितः, सत्यवादी, सत्यभाषी, व्रतधारी, सर्वेषु भूतेषु आत्मवत् पश्यति, सः अपि यात्राफलम् लभते। ऋषिभिः देवैः च यज्ञाः विधिना विहिताः, किन्तु दरिद्राः तान् कर्तुं न शक्नुवन्ति। यज्ञाय बहूनि साधनानि, विविधानि द्रव्याणि च अपेक्ष्यन्ते; धनिनः एव कदाचिद् तान् सम्पादयन्ति। किन्तु, हे नराधिप, एकः कर्म मार्गः अस्ति यं दरिद्रः अपि कर्तुं शक्नोति; सः युधिष्ठिर, यः यज्ञफलसमः पुण्यः। एषः परमः रहस्यः ऋषीणां, तीर्थयात्रायाः पुण्यकर्म यज्ञात् अपि अधिकम्। दशसहस्राणि पुण्यतीर्थानि, त्रिंशत्कोटयः पुण्यनद्यः च, माघमासे गङ्गां प्रति प्रयान्ति, हे भरतश्रेष्ठ। शान्तः भव, हे महाबाहो, राज्यं सुखेन भोक्तुम् अर्हसि; त्वं पुनः याजमानं विशेषतः द्रक्ष्यसि। एवमुक्त्वा महातपस्वी प्रसिद्धः मार्कण्डेयः तत्रैव युधिष्ठिरस्य पुरतः अन्तर्धानम् अगच्छत्। ततः सः राजा स्वसखिभिः सह तत्र स्नात्वा, विधिवत् कृत्यं सम्पन्नः, परमं तुष्टिं प्राप्नोत्। तस्मात् त्वम् अपि, हे दिव्यर्षे, प्रयागं प्रति प्रयाहि; अद्य स्नानं कृत्वा स्वकार्यं सिद्धं करिष्यसि। एवं उक्त्वा नन्दीशः अपि तत्र अन्तर्धानम् अगच्छत्; नारदः अपि शीघ्रं प्रयागं प्रति प्रस्थितः। तत्र स्नात्वा, मन्त्रपाठं कृत्वा, विधिवत् कृत्यं सम्पाद्य, द्विजश्रेष्ठेभ्यः दानं दत्वा, स्वगृहं प्रतिनिवृत्तः। ततः नारदः पृच्छति—"भगवन्, कति द्वीपाः, कति समुद्राः, कति पर्वताः? कति जनपदाः, के च तत्र स्मृताः नद्यः?" "कियद् भूमेः प्रमाणं, तथैव लोकालोकस्य? चन्द्रसूर्ययोः विस्तारं, परिमाणं, गतिं च वद। सर्वं विस्तारतः श्रोतुम् इच्छामः, यथावत् त्वया ज्ञातम्।" ततः सः प्रत्यवदत्—"सहस्रं द्वीपविभागाः, सप्त तत्र, सर्वं जगत् क्रमेण वर्णयितुं न शक्यते। किन्तु सप्तैव द्वीपाः, चन्द्रसूर्यग्रहैः सह, तेषां प्रमाणानि मानवमतानुसारं वक्ष्यामि। यानि तु अतीन्द्रियाणि, तानि तर्केण न साध्यन्ते; प्रकृत्यतिक्रान्तं तु अतीन्द्रियम्। अहं सप्त जम्बूद्वीपस्य प्रदेशान्, तेषां विस्तारं, वृत्तिं च यथाक्रमं वक्ष्यामि; तेषां प्रमाणानि योजनैः शृणु। तस्य द्वीपस्य विष्कम्भः लक्षयोजनं, नानाजनैः पूर्णः, नानानगरैः शोभितः। तत्र सिद्धचारणैः साकं पर्वताः शोभन्ते, रत्नमयाः, शिलासमूहैः विराजिताः। तत्र पर्वतेभ्यः प्रवहन्त्यः नद्यः सर्वतः, महापार्ष्ण्यः; षड् एते पर्वतपङ्क्तयः। पूर्वपश्चिमयोः पार्श्वयोः समुद्रौ अतिक्रम्यौ; हिमवत्, बहुलहिमवान्, हेमकूटः, हेमवान् च तत्र। सर्वतः निषधो महान् पर्वतः, शोभनमुखः; मेरुः सुवर्णमयः, उन्नतः, चतुर्वर्णः, चतुर्दिशं चतुर्विंशतिसहस्रयोजनविस्तृतः। तस्य रूपं वृत्तं, स्थाप्यं तु चतुरस्रं, सर्वतः समं, नानावर्णैः शोभितम्, प्रजापतेः गुणैः युक्तम्। ब्रह्मणः नाभिबन्धनात् जातः, यस्य जन्म अप्रकटम्; पूर्वस्यां दिशि श्वेतः, तेन ब्राह्मणत्वं तस्य। दक्षिणे पीतः, तेन वैश्यत्वं; पश्चिमे भृङ्गपत्रवर्णः, तेन शूद्रत्वं नामरूपकर्मभिः। उत्तरस्यां रक्तवर्णः, तेन क्षत्रियत्वं; एवं वर्णाः निरूपिताः। नीलमणिमयः, श्वेतः, पीतः, सुवर्णमयः, मयूरपिच्छवर्णः, शुद्धसुवर्णमयः, शृङ्गयुक्तः च। एते पर्वतराजानः, सिद्धचारणसेविताः; तेषां मध्ये नवसहस्रयोजनमन्तरम्। तत्र महामेरोः मध्ये सर्वतः इलावृतं नाम देशः, चतुर्विंशतिसहस्रयोजनविस्तृतः, समः सर्वतः। तस्य मध्ये महमेरुः धूमरहिताग्निवत् स्थितः; तस्य वेदीर्द्वे, दक्षिणार्धं चोत्तरार्धं च। सप्त प्रदेशेषु सप्त पर्वतपङ्क्तयः; ताः उत्तरदक्षिणयोः द्विसहस्रयोजनविस्तृताः। जम्बूद्वीपस्य विष्कम्भः तेषां दीर्घ्यया निर्दिष्टः; नीलनिषधादयः तदन्ये अल्पतराः। श्वेतः, हेमकूटः, हिमवान् च शिखरिभिः सहितः, ऋषभः च जम्बूद्वीपप्रमाणेन निर्दिष्टः।