धर्मराज युधिष्ठिर! मया योगधर्मदानस्य, सत्यासत्ययोः फलस्य, सत्यानृतयोश्च, सत्-असतोः च फलं यथावत् उक्तम्। इदानीं तव पृष्टस्य विषयस्य, आदित्यवदहं विस्तरेण व्याख्यास्यामि। शृणु पुनः प्रयागस्य माहात्म्यं, नैमिषस्य, पुष्करस्य, गोतीर्थस्य, सिन्धुसागरस्य च। गया, चित्रक, गङ्गासागर-सङ्गमं, अन्यानि च बहूनि पुण्यक्षेत्राणि, पुण्यशिलासमूहांश्च अपि कीर्तितानि। प्रयागे तु दशसहस्राणि तीर्थानि, त्रिंशद् कोट्यधिकानि च सदा स्थितानि इति विद्वांसः वदन्ति। तत्र त्रयः वह्निकुण्डाः सन्ति, यत्र मध्ये जाह्नवी गङ्गा प्रयागात् निर्गच्छति, सर्वतीर्थैः पूजिता। यमुनापि तत्र, सूर्यतनया, त्रैलोक्यविश्रुता, गङ्गया सह संगम्य, सर्वभूतहिताय प्रवहति। गङ्गायमुनयोर्मध्ये प्रदेशः पृथिव्याः गर्भ इति कथ्यते; राजेन्द्र! प्रयागस्य षोडशांशेनापि अन्यत् क्षेत्रं न तुल्यते। त्रयः कोट्यः अर्धकोटिश्च तीर्थानां स्वर्गे, पृथिव्यां, व्योम्नि च सन्ति, सर्वाः गङ्गा इति वायुः उक्तवान्। प्रयाग एव कंबलाश्वतरयोः, भोगवत्याः च स्थानम्; अत्रैव प्रजापतेः वेदिः अपि। तत्रैव वेदाः यज्ञाश्च रूपं गृह्णन्ति, तपोनिष्ठाः मुनयः प्रजापतिं यजन्ति। देवाः यज्ञैः पूजयन्ति, राजानः शस्त्रपाणयः अपि; तस्मात् त्रिषु लोकेषु प्रयागात् पुण्यतरं नास्ति। प्रयागस्य प्रभावात्, महाबाहो, सर्वाणि तीर्थानि अतिक्रान्तानि; दशसहस्राणि तीर्थानि त्रयश्च कोट्यः तत्रैव सन्ति। यत्र पुण्या गङ्गा वहति, स क्षेत्रम् ऋषिणां वासभूमिः, सिद्धक्षेत्रं, गङ्गातटेन शोभितम्। एतद् सत्यम्, धर्मिणां स्वस्य च हितम्; मित्रस्य कर्णे, शिष्यस्य वा भक्तस्य, पठनीयम्। एष धर्मः स्वर्गदः, सत्यः, सुखदः, पुण्यः, धर्म्यः, विशुद्धिकरः, श्रेयस्करः च। एष ऋषिसंप्रदायस्य रहस्यम्, सर्वपापविनाशकः; द्विजः अपि यः पठति, स विशुद्धः स्वर्गं गच्छति। यः नित्यं शुद्धः एतत् तीर्थमाहात्म्यं शृणोति, स पूर्वजन्मस्मृतिं लभते, परमं स्वर्गं च प्राप्नोति। सद्भिः सेव्यन्ते तीर्थानि; धर्मिष्ठानां पथानुगमनं कृत्वा, तीर्थस्नानं कुरु, कौरेव, वक्रचेताः मा भव। यथायोग्यं त्वया पृष्टं, महाबाहो, मया सर्वं उक्तम्; तेन तव पितरः पितामहाश्च समुद्धृताः। व्रतम्, दानम्, तपः, तीर्थयात्रा, यथाविधि यज्ञः, योगः, सांख्यम्, सदाचारः, अन्यानि च ज्ञानोपायाः — एतेषां षोडशांशेनापि प्रयागः न तुल्यते। एवं ज्ञानं, योगः, तीर्थयात्रा च, युधिष्ठिर, महत् प्रयत्नेन लभ्यन्ते; तैः परमं पदं प्राप्यते। ज्ञानं त्रिकाले जायते, स्वर्गलोकश्च लभ्यते। ततः युधिष्ठिरः पुनः पप्रच्छ — "कथं प्रयागस्यैतद् सर्वं वर्णितम्, महर्षे? सर्वं वद, यथा अहं अपि मोक्षमवाप्नुयाम्।" तस्मै प्रोवाच — "शृणु राजन् प्रयागस्य सर्वं माहात्म्यं। ब्रह्मा, विष्णुः, ईशानः, देवा, अक्षरः प्रभुः — सर्वे तत्रैव सन्निहिताः। ब्रह्मा सर्वाणि स्थावरजङ्गमानि सृजति, तानि परं लोके विष्णुः धारयति, जीवाश्च वर्धन्ते। कल्पान्ते रुद्रः सर्वं जगत् संहरति; प्रयागतीर्थं तु न कदापि विनश्यति। यः सर्वभूताधिपतिं पश्यति, स एव पश्यति; एवं यत्नेन तिष्ठन्ति, परमं पदं प्राप्नुवन्ति। एष संप्रदायः कथं स्थितः, केन हेतुना च लोकश्रेष्ठाः अत्रैव तिष्ठन्ति — इति वद। प्रयागे ब्रह्मा, विष्णुः, महेश्वरश्च वसन्ति; कारणं वक्ष्यामि, सत्यम् शृणु युधिष्ठिर। प्रयागक्षेत्रं पञ्च योजनानि विस्तारम्; अत्र ते रक्षणाय, पापकर्मनिवारणाय च स्थिताः। प्रतिष्ठानस्य उत्तरदिशि ब्रह्मा गूढरूपेण तिष्ठति; भगवान् वॆणीमाधवः तत्र स्थितः। महेश्वरः वटवृक्षरूपेण तत्र स्थितः; तदा देवाः, गन्धर्वाः, सिद्धाः, महर्षयः च सदा क्षेत्रं रक्षन्ति, पापकर्मणां निवारणाय। यः तत्र हविः ददाति, स न स्वं पापं न नरकं पश्यति; अतः ब्रह्मा, विष्णुः, महेश्वरश्च प्रयागे सन्निहिताः। सप्तद्वीपाः, समुद्राः, गिरयः च, पृथिव्यां यावन्ति सन्ति, तानि सर्वाणि अत्रैव प्रलयान्तं रक्ष्यन्ते। अन्ये अपि बहवः, युधिष्ठिर, ये अत्र वसन्ति — यद् यद् पृथिव्यां अस्ति, तत् सर्वं तत्रैव स्थापनं, त्रिदेवैः सृष्टम्। एष प्रजापतेः क्षेत्रं प्रयागनाम्ना प्रसिद्धम्; एष पुण्यः विशुद्धः प्रयागः, युधिष्ठिर, त्वया स्वराज्यरूपेण पालयितव्यः, भ्रातृभिः सहितः, पापरहित। ततः युधिष्ठिरः सर्वैः भ्रातृभिः, द्रौपद्याः च सह, ब्राह्मणान् प्रणम्य, आचार्यांश्च देवांश्च तर्पयामास। तस्मिन्नेव काले वासुदेवः अपि तत्र आगतः; माधवः पाण्डवैः सर्वैः सह पूजितः। कृष्णेन च महात्मभिः सहितः धर्मपुत्रः युधिष्ठिरः पुनः राज्याभिषिक्तः। तस्मिन् समये महर्षिः मार्कण्डेयः "स्वस्ति" इति उक्त्वा शीघ्रं स्वाश्रमं प्रतस्थे। धर्मात्मा युधिष्ठिरः भ्रातृभिः सह तत्र स्थित्वा, महादानं दत्त्वा, तत्रैव निवसन् पुण्यकर्मा अभवत्।