वैवस्वतस्य मनोः सुतः सावरणिर्नाम जातः, तस्य वर्णसाम्यादेव सावरणिः इति अभिहितः। ततो अनुक्रमेण शनि, तपती, विष्टि च जाताः। छायायां तेजस्वी सविता संज्ञां मन्यमानः पुत्रानजनयत्; छाया स्वसुतान् मनोः पुत्रात् अधिकं स्नेहमदर्शयत्। ज्येष्ठः मनुः तदनवगच्छन् आसीत्, किन्तु यमः क्रोधवशात् छायां दक्षिणपादं उत्थाप्य ताम् अभ्यधावत्। छायापि तं शप्तवती—“एष ते पादः कृमिभिः पीडितः, पूयशोणितसम्भूतः भविष्यति।” यमः शापदुःखितः पितरं निवेदयामास—“मातर्या निःकारणं क्रुद्धया मया शापः दत्तः, हे भगवन्। बाल्यदोषेण मया किंचित्पादोन्नतिः कृता; मनुना तां निरोधयता अपि सा मां शप्तवती, हे नाथ। सा नूनं न अस्माकं माता, यतः अहं तस्या शापेन नष्टः।” देवोऽपि यमं पुनरुवाच—“किं कुर्मः, हे सूक्ष्मबुद्धे? को न मूढतया वा कर्मपाशेन न बाध्यते? यदि स्वयम् अस्तित्वं न परित्यज्यते, तर्हि अन्येषां प्राणिनां का कथा?” ततः शापपरिहाराय कृमिभक्षणाय कुक्कुटः दत्तः, स च पूयशोणितं हरिष्यति, कृमीन् अपि भक्षयिष्यति। एवं श्रुत्वा यमः ख्यातिमान् विरक्तः, गोकर्णे महातीर्थे पत्त्रवायुभक्षः घोरं तपः अकरोत्। दशसहस्रवर्षाणि महादेवं सम्पूज्य, तेन प्रसन्नेन वरः दत्तः। स यमः त्रैलोक्यपालनं, पितृराज्यं, धर्माधर्मविवेचनं च वरयामास। एवं स त्रिशूलधृतः महेश्वरात् लोकरक्षणं, पितृपतित्वं, धर्माधर्मनिगमनं च प्राप्तवान्। ततो विवस्वान् संज्ञायाः कृत्यं विज्ञाय, त्वष्टारं गत्वा कुपितः सर्वं निवेदयामास। त्वष्टा तं प्रथमतः शमयन् उवाच—“त्वदीयं महत्त्वं, हे प्रभो, असह्यं, घनतमः नाशयति। सा मम समीपे अश्व्याकारं गृहीत्वा आगता; अहं ताम् निगृहीतवान्, त्वमपि, हे सूर्य।” “सा मां न विज्ञाय आगता, तस्मात् त्वं मम गृहे न योग्यः।” इत्युक्त्वा सा निष्पापाऽपि मरुस्थले अश्व्याकारिणी भूत्वा भूमौ स्थितवती। त्वष्टा पुनः—“यदि अहं तव कृपायोग्यः, तर्हि प्रसादं कुरु; अहं तव तेजः यन्त्रे स्थापयित्वा हरेयम्, हे सूर्य। तव रूपं लोकप्रियं करिष्यामि।” इत्युक्त्वा रविना, स सूर्यं प्रदक्षिणीकृत्य, तेजः पृथक्कृत्य, विष्णवे चक्रं, रुद्राय त्रिशूलं, इन्द्रात् श्रेष्ठं वज्रं च निर्मितवान्। त्वष्टा सहस्रकिरणयुक्तं, दैत्यदानवानां विनाशाय, पादौ विना, अद्वितीयं रूपं सृष्टवान्। सूर्यस्य तद्रूपं पादरूपेण पुनः द्रष्टुं न शशाक; अतः मूर्तिषु अपि कश्चित् सूर्यस्य पादौ न कर्तव्यौ। यः एवं करोति, स पातकी, कुष्ठी, दुःखितः च भवति। अतः धर्मार्थकामैषिणा कदापि देवालये वा चित्रे वा सूर्यस्य पादप्रतिमा न कर्तव्या। ततः भगवतः स देवेशः कामवशात् भूमिमागच्छत्, सूर्यस्य मुखं द्रष्टुमिच्छन्। अश्वरूपं धारयन्, महाप्रभामण्डितः, संज्ञा च मनसा कम्पिता, भयेन समाक्रान्ता। तस्या नासिकाभ्यां बीजं निष्प्रसूतम्, अन्यसंबन्धं शङ्कित्वा; तस्मात् बीजात् अश्विनौ जातौ। यतः तौ यमलौ जातौ, तस्मात् दाश्रौ इति; नासिकाभ्यां निष्पन्नौ अतः नासत्यौ इति प्रसिद्धौ। कालान्तरेण सर्वं विज्ञाय देवः परमं तुष्टिं प्राप। सौम्यया पत्या सहितः दिव्यरथे दिवं यातः। सावरणिर्मनुः अद्यापि मेरौ महातपसा स्थितः। शनिः अपि स्वतपसा ग्रहेषु समत्वं प्राप्तवान्। यमुनातपत्यौ पुनः नद्यौ अभवताम्; विष्टिः भीषणस्वरूपा कालरूपेण प्रतिष्ठिता। वैवस्वतः मनुः दश बलिष्ठान् पुत्रान् अलभत; तेषु पुत्रकामेष्ट्यां जातः इला नाम ज्येष्ठः। इक्ष्वाकुः, कुशनाभः, अरिष्टः, धृष्टः, नरिष्यन्तः, करूषः, शर्यातिः, पृषध्रः, नाभागश्च—एते सर्वे दिव्यमानुषाः तस्य पुत्राः। मनुः धर्मात्मा ज्येष्ठं पुत्रं इलं राज्ये अभिषिच्य, स्वयम् पुनः महेन्द्रवनं तपस्यर्थं प्रविष्टवान्। ततो दिशो विजेतुम् इला भूमिम् अवतीर्य, सर्वान् द्वीपान् भ्रमन्, भूमिपालान् विजित्य, अग्रे प्रस्थितः। शिवस्य दिव्यवनं, अश्वैः युक्तरथेन, मनोहरं कल्पलतावृक्षमण्डितं, महाशरवणं नाम, स आगच्छत्। तत्र देवेशः शम्भुः चन्द्रशेखरः रमते; तत्रैव पूर्वं उमया सह संविद् अभवत्। “यः कश्चिदपि पुरुषः तव तस्मिन्वने प्रविशति, स दशयोजनपर्यन्तं स्त्री भविष्यति।” इत्येतत् संविदं न जानन्, राजा इला एकदा शरवणं प्रविष्टः, तत्रैव स्त्रीत्वं प्राप, पुरुषत्वं नष्टम्। सर्वं पुरुषत्वं हरितम्; विस्मितः स राजा स्त्रीरूपं गृहीत्वा, पूर्णस्तनयुगलया, उन्नतानना, स्त्री अभवत्।