शृणु, धर्मराजन्, प्रयागमण्डलस्य माहात्म्यं यथा पुरा ब्रह्मणा प्रोक्तम्। प्रयागाख्यं क्षेत्रं पञ्च योजनविस्तीर्णं, यत्र केवलं प्रविश्य, प्रतिपदं अश्वमेधफलप्राप्तिः भवति। तत्र यः जनः देहम् त्यजति, स सप्त पितॄन् गतान् चतुर्दश च भविष्यतः पालयति। एतद् ज्ञात्वा, राजेन्द्र, सदा सेवायां प्रवृत्तः स्यात्; ये तु श्रद्धाहीनाः, पापग्रस्तचित्ताः, तं देवैः रक्षितं प्रयागं न प्राप्नुवन्ति। यः कामेन वा वित्तलोभेन वा प्रेरितः, तस्य तीर्थयात्राफलम् वा पुण्यलाभः कथं स्यात्? यः तत्र सर्ववस्तूनि अविद्यया विक्रीय, तस्य प्रयागे किम् फलम्? इदं ब्रह्मन्, ब्रूहि। शृणु, नृपते, महत् रहस्यं पापनाशनम्—यः मासमेकं संयतेन्द्रियः प्रयागे स्नाति, स सर्वपापैः विमुक्तः परमां गतिं प्राप्नोति। ये तु विश्वासभङ्गिनः, ते यदि त्रिसंध्यं स्नात्वा याच्ञया जीवन्ति, त्रिमासे प्रयागे विमुच्यन्ते—अत्र संशयो नास्ति। अविद्यया यः तीर्थयात्रां कुर्वन्, तत्र सर्वकामान् भुङ्क्ते, दिवि पूज्यते, धनधान्यसम्पन्नं स्थानं सदा लभते। ज्ञानेन युक्तः सदा सुखानि भुङ्क्ते; तेन पितरः प्रपितामहाश्च नरकात् उद्धृताः। त्वं धर्मिष्ठः सत्यदर्शी पुनः पुनः पृच्छसि; तव हेतोः एष पुरातनः रहस्यः प्रतिपादितः। अद्य मे जन्म सफलं जातं, अद्य कुलं रक्षितम्; त्वां दृष्ट्वा, मुनिश्रेष्ठ, अहं तुष्टः, धन्यः। त्वां दृष्ट्वा, धर्मज्ञ, अद्य अहं पापात् मुक्तः; त्वदनुग्रहेण आत्मानं विदित्वा सर्वदोषवर्जितः सञ्जातः। सौभाग्येन तव जन्म सफलं, कुलं च रक्षितम्; पाठेन पुण्यवृद्धिः, श्रवणेन पापनाशः स्यात्। यमुनायाः पुण्यं किम्, तत्र फलं च किम्, महर्षे? सर्वं मे कथय यथादृष्टं यथाश्रुतम्। सा देवी, सूर्यतनया, त्रैलोक्यविख्याता, यमुनाख्या पुण्यनदी तत्र प्रवहति। येन मार्गेण गङ्गा प्रवृत्ता, तेनैव यमुनापि गतवती; सहस्रयोजनपर्यन्तं स्तुत्या पापं नाशयति। तत्र स्नात्वा जले पित्वा युधिष्ठिर, पुण्यम् आप्नोति, दर्शनमात्रेण शुभानि पश्यति। तत्र निमज्ज्य पित्वा सप्त पीढ्यः शुद्ध्यन्ति; यः तत्र देहम् त्यजति, स परमां गतिं लभते। यमुनायाः दक्षिणे तटे अग्नितीर्थं प्रसिद्धम्; पश्चिमे धर्मराजस्य तीर्थं नरकाख्यम् स्मृतम्। ये तत्र स्नात्वा मृत्युम् आप्नुवन्ति, ते दिवं यान्ति, पुनर्जन्म न लभन्ते; एवं दक्षिणे तटे सहस्रशः तीर्थानि सन्ति। उत्तरदिशि महात्मनः आदित्यस्य तीर्थं निरञ्जनाख्यं वक्ष्यामि, यत्र देवा इन्द्रसहिताः वसन्ति। ये त्रिसंध्यं तत्र उपासते, तेषां पूजनं देवाः कुर्वन्ति, अन्ये च विद्वांसः। भक्त्या स्नानं तीर्थेषु कुरु; अन्यानि अपि बहूनि तीर्थानि पापनाशनानि स्मृतानि। ये तत्र स्नात्वा मृत्युम् आप्नुवन्ति, ते दिवं यान्ति, पुनर्जन्म न लभन्ते। गङ्गा यमुनयोः फले समता स्मृता; केवलं ज्येष्ठत्वात् गङ्गा सर्वत्र पूज्यते। अतः, कुन्तीसुत, सर्वेषु तीर्थेषु स्नानं कुरु; यत् पापं जीवने कृतम्, तत् क्षणेन नश्यति। यः प्रातः उत्तिष्ठन् पठति वा शृणोति वा, स सर्वपापैः विमुक्तः स्वर्गलोकं याति। श्रुतवानस्मि ब्रह्मणा प्रोक्तं पुराणे ब्रह्मसम्भवे—सहस्राणि, शतानि, दशसहस्राणि तीर्थानि—सर्वाणि पुण्यानि, विशुद्धानि, मोक्षदायकानि स्मृतानि। सोमतीर्थं महापुण्यं, महापापनाशनम्; तत्र केवलं स्नात्वा शतानि जनानां मोच्यन्ते। अतः प्रयत्नेन तत्र स्नानं कार्यम्। भूमौ नैमिषारण्यं पुण्यतमम्, व्योम्नि पुष्करं, त्रिषु लोकेषु कुरुक्षेत्रं विशिष्टम्। तानि सर्वाणि परित्यज्य, कथं केवलं एकं स्तौषि? तत्र यत् उक्तं, तद् अमेयम्, न विस्वासार्हम्, अतीव च। परमं दिव्यं पदं, काम्यभोगांश्च—किं बहुधा धर्मं लघुप्रयत्नेन स्तौषि? एष मे संशयः, यथादृष्टं यथाश्रुतं ब्रूहि। यद् अविश्वास्यम्, तत् न वक्तव्यम्, अपि सति, श्रद्धाहीनस्य, पापदुष्टचित्तस्य। श्रद्धाहीनः, अशुचिः, दुष्टचित्तः, शुभत्यक्तः—एते सर्वे पापिनः, यथा त्वया उक्तम्। शृणु प्रयागस्य माहात्म्यं यथादृष्टं यथाश्रुतं, प्रत्यक्षं परोक्षं च यथावर्णितम्। यथादृष्टम्, यथानदृष्टम्, यथाश्रुतम्, शास्त्रप्रमाणेन, आत्मानं योगेन संयोजयेत्। अन्यः तत्र यत्नं कुर्वन् अपि योगं न प्राप्नोति; सहस्रजन्मसु अपि योगः मनुष्यैः कठिनेन लभ्यते। यथा योगः सहस्रयोगाभ्यासेन लभ्यते, तथा यः सर्वरत्नानि ब्राह्मणेभ्यः ददाति, तेन योगः न लभ्यते। प्रयागे तु मृत्युकाले एतत् सर्वं लभ्यते, अन्यथा न। मुख्यं कारणं तुभ्यं वक्ष्यामि; विश्वासं कुरु, भारत, यथा ब्रह्म सर्वत्र सर्वेषु भूतेषु दृश्यते। ब्राह्मणे यत् अस्ति, यदि अपि अब्रह्मणि उक्तं, तथापि ब्रह्म सर्वत्र सर्वेषु भूतेषु पूजनीयम्। एवं धर्मराजन्, प्रयागस्य, यमुनायाश्च, तीर्थानां च माहात्म्यं, पुण्यलाभं, पापनाशं, श्रद्धायाः महत्त्वं च, यथा शास्त्रे प्रतिपादितम्, सम्यग् उपदिष्टम्।