यमुनाया उत्तरतटे, प्रयागस्य दक्षिणदिशि च, ‘ऋणमोचन’ इति विख्यातं पुण्यक्षेत्रं परमं सम्यक् मन्यते। तत्र यः कश्चित् एकरात्रमपि वसति, स्नानं च कुर्यात्, स सर्वेभ्यः ऋणेभ्यः विमुक्तः भवति, स्वर्गलोकं प्राप्नोति, चिरकालं ऋणशून्यः एव तिष्ठति। एवं प्रयागमाहात्म्यं श्रुत्वा, मम हृदयम् अस्य स्तवनात् विशुद्धम् अभवत्। ततः अहम् उवाचम्—“भगवन्, प्रयागे उपवासस्य फलं किं नाम? पापैः विशुद्धः कः लोकः लभ्यते?” तदा भगवान् उक्तवान्—“राजन्, प्रयागे यः श्रद्धालुः, जितेन्द्रियः, धीरः, उपवासं करोति, स तद् फलम् अवाप्नोति। न खलु विकलः, न च रोगयुक्तः, पञ्चेन्द्रियसम्पन्नः सन्, प्रतिपदं अश्वमेधस्य फलम् आप्नोति। दश पूर्वजान्, दश च उत्तरजान् पितॄन् उद्धरति; सः सर्वपापात् विमुक्तः परमां गतिं लभते।” एवमुक्त्वा स राजा पुनरुवाच—“महाभाग, धर्मस्यैतत् महद्भाग्यम्; अल्पेन यत्नेन बहूनि पुण्यानि लभ्यन्ते। बहुभिः अश्वमेधयज्ञानाम् इह सतां फलं प्राप्यते; मम सन्देहं छिन्धि, महती मम जिज्ञासा अस्ति।” तदा भगवान् अवदत्—“शृणु राजन्, महाबाहो, यत् स्वयम्भूना ब्रह्मणा मुनिसंनिधौ उक्तं, यत् पूर्वं मया श्रुतम्। प्रयागमण्डलं पञ्च योजनानि विस्तीर्णम्; तत्र प्रविश्य, प्रतिपदं अश्वमेधस्यान्येव फलं लभ्यते। यः तत्र प्राणान् त्यजति, स सप्त पितॄन् उद्धरति, चतुर्दश च आगतान्। एतद् ज्ञात्वा, राजेन्द्र, सदा सेवायां प्रवृत्तः स्यात्; श्रद्धाहीनाः, पापबुद्धयः, तं देशं न प्राप्नुवन्ति—स देवैः संरक्षितः प्रयागः।” “यः स्नेहात् वा, धनलोभात् वा, कामवशात् प्रयागं याति, स कथं तीर्थस्य फलं प्राप्नुयात्, पुण्यस्य वा फलम्?” इति पृष्टे, पुनः पाण्डवः पप्रच्छ—“अज्ञः कृत्यकृत्यविभागं न जानन्, प्रयागे सर्वस्वं विक्रीणाति चेत्, तस्य किम्?” तदा भगवान् अवदत्—“राजन्, शृणु पापनाशनं रहस्यं; यः प्रयागे मासमेकं दमितेन्द्रियः स्नानं करोति, स सर्वपापैः विमुक्तः परमां गतिं लभते। यः विश्वसनीयमपि भङ्क्त्वा प्रयागे त्रिस्नानं कुर्यात्, भिक्षया जीवेत्, त्रिभिः मासैः स विमुक्तः—नात्र संशयः।” “यः अज्ञानात् तीर्थयात्रादिकं कुर्यात्, स सर्वकामान् भुङ्क्ते, स्वर्गे पूज्यते, नित्यं धनधान्यसम्पन्नं स्थानं लभते। ज्ञानेन सम्पन्नः सदा भोगान् उपभुङ्क्ते; तेन पितरः पितामहाश्च नरकात् उद्धृताः। धर्मज्ञ, सत्यम् अन्वेषणशीलः त्वया पुनः पुनः पृष्टम्; तव कृते एष पुरातनं रहस्यं प्रकटितम्। अद्य मम जन्म सफलम्, अद्य कुलं उद्धृतम्; तव दर्शनात् एव अहं तुष्टः, कृतकृत्यः। त्वां दृष्ट्वा, धर्मज्ञ, अद्य पापात् विमुक्तः, आत्मानं वेद्मि, मलरहितः। भाग्येन तव जन्म सफलम्, कुलं उद्धृतम्; पठता पुण्यवृद्धिः, शृण्वता पापनाशः।” पुनः पाण्डवः पप्रच्छ—“यमुनायाः पुण्यं किं? तत्र फलं किम्? सर्वं श्रुत्वा दृष्ट्वा च, महर्षे, कथय।” तदा भगवान् अवदत्—“सूर्यतनया या देवी, त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धा, सा यमुनानदी तत्र प्रवहति। या पथेण गङ्गा निर्गता, तेनैव यमुनापि गतवती; सहस्रयोजनविस्तीर्णा, स्तुत्या पापनाशिनी। तत्र स्नात्वा, पीत्वा च, युधिष्ठिर, पुण्यं लभते, दृष्ट्वा शुभानि पश्यति। स्नानपानाभ्यां सप्तजनान् शुद्धयति; तत्र प्राणत्यागेन परमां गतिं लभते।” “यमुनायाः दक्षिणे तटे अग्नितीर्थं प्रसिद्धम्; पश्चिमे धर्मराजस्य तीर्थं ‘नरक’ इति स्मृतम्। तत्र स्नात्वा मृत्युमाप्नुवन्तः स्वर्गं यान्ति, पुनर्जन्म न लभन्ते; एवं सहस्रशः तीर्थानि दक्षिणतटे यमुनायाः। उत्तरदिशि आदित्यस्य महात्मनः तीर्थं ‘निरञ्जन’ इति, यत्र देवाः इन्द्रसहिताः सन्ति। तत्र त्रिसन्ध्यायाम् उपासकाः, युधिष्ठिर, देवैः पूज्यन्ते, अन्यैः पण्डितैः च। तस्मात् तीर्थेषु भक्त्या स्नानं कुर्यात्; अन्यानि अपि बहूनि तीर्थानि पापनाशकानि स्मृतानि। तत्र स्नात्वा मृत्युमाप्नुवन्तः स्वर्गं यान्ति, पुनर्जन्म न प्राप्नुवन्ति।” “गङ्गा यमुनाः च फले समाना इति स्मृतिः; केवलं ज्येष्ठत्वात् गङ्गा सर्वत्र पूज्यते। अतः कुन्तीसुत, सर्वेषु तीर्थेषु स्नानं कुर्यात्; यत्पापं जीविते कृतम्, तत् क्षणेन विनश्यति। यः प्रातरुत्थाय पठति वा शृणोति वा, स सर्वपापात् विमुक्तः स्वर्गलोकं गच्छति।” “ब्रह्मणा प्राचीनपुराणे यत् उक्तं तत् श्रुतम्—सहस्रशः, शतानि, दशसहस्राणि तीर्थानि, सर्वाणि पुण्यानि, विशुद्धानि, परमां गतिं ददाति इति। सोमतीर्थं महापुण्यं, महापापविनाशनम्; केवलं स्नानात् शतानि जनानां त्रायते। तस्मात् यत्नेन तत्र स्नानं कार्यम्। पृथिव्यां नैमिषं पुण्यं, व्योम्नि पुष्करम्, त्रिषु लोकेषु कुरुक्षेत्रं विशिष्टम्। एतानि सर्वाणि परित्यज्य, एकस्यैव स्तवः किमर्थम्? तत्र यत् उक्तं, तत् अपरिमेयम्, अप्रमेयम्, अतुलम् इति।” एवं पुण्यक्षेत्राणां माहात्म्यं, प्रयागस्य, यमुनाया गङ्गायाश्च, धर्मनिष्ठैः पाण्डवैः पृष्टं, भगवता स्वयम्भुवा ब्रह्मणा च यथाश्रुतं, यथादृष्टं, सम्यक् प्रतिपादितम्।