सूतः कथाम् आरभते—यद् यः कामः तेषां स आसीत्, तं विवेकिना मया दत्तम्। सर्वेषु यज्ञेषु पितृयज्ञेषु च, सर्वं मया युष्मभ्यं प्रदत्तम्। धर्मात्मा पृथुः पृथिवीं कन्यां स्वीकृतवान्, तयोः परस्परं स्नेहात्, सा भूमिः विद्वद्भिः पृथिवीति प्रसिद्धा अभवत्। ततः शौनकः सूतम् उवाच—हे सूत, सूर्यवंशस्य सम्पूर्णं वंशानुक्रमं, तथा च चन्द्रवंशं, यथाक्रमं आचक्ष्व। त्वं तत्त्वज्ञः, यथावत् कथय। पूर्वं कश्यपाद् अदितेः विवस्वान् जातः। तस्य त्रयोः पत्न्यः—सञ्ज्ञा, राणी, प्रभा च। राणी, रैवतस्य कन्या, रेवतं पुत्रं ससूत्; प्रभा प्रभातम् अपत्यं ससूत्; त्वष्ट्री सञ्ज्ञा मनुं ससूत्। यमः यमुनाच च, तौ जुज्वलस्वरूपं विवस्वानं न शक्नुतः सहनं। तदा त्वष्ट्री स्वदेहात् एकां निर्मलां स्त्रीं स्वसदृशीं तेजस्विनीं छायां नाम ससृजत्। सञ्ज्ञा तां पुरतः स्थितां दृष्ट्वा उवाच—"सुन्दरी, मम पतिं स्वपत्नीत्वेन सेवस्व।" "मम पुत्रान् मातृस्नेहेन पालय," इति उक्त्वा, सा धर्मात्मा देवस्थानं गता। देवः अपि ताम् सञ्ज्ञाम् मन्यन्, स्नेहेन मनुसदृशं पुत्रं छायायाम् उत्पादितवान्। तस्य वर्णसाम्येन सः सावर्णिः मनुर्वैवस्वतः अभवत्। ततः शनिः, तपती, विष्टी च क्रमशः जाताः। छायायां तेजस्वी देवः अपत्यं ससूत्, तां सञ्ज्ञाम् मन्यन्। छाया स्वपुत्रेषु मनुतः अधिकं स्नेहं दर्शयामास। ज्येष्ठः मनुः न तद् अपश्यत्; यमः क्रोधवशात् ताम् आक्रोशयन्, दक्षिणपादं उत्तोलयन्। छाया यमं शप्तवती—"एषः तव पादः, कृमिभिः विहतः, पूयशोणितसम्भूतः भविष्यति।" यमः शापात् क्रुद्धः, पितरं विवस्वानं अवेदयत्—"हे देव, कारणं विना मातृक्रोधेन मया शप्तः अस्मि।" "बाल्येन किञ्चित् पादं उत्तोलितवान्; मनुः तां निवारितवान्, तत्त्वपि सा मां शप्तवती। सा स्त्री नास्ति अस्माकं माता, शापेन विनष्टः अस्मि।" देवः अपि यमं पुनरुवाच—"किं करिष्यामि, हे बुद्धिमन्?" "को न मूढत्वेन वा कर्मपाशेन वा दुःखं न प्राप्नोति? यदि सत्त्वं न त्यज्यते, अन्येषां प्राणिनां किं वदामि?" कृमिभक्षणाय कुक्कुटः दत्तः; सः पूयशोणितं हरेत्, तद् अपत्यं खादेत्। एवं उक्तः यमः, प्रसिद्धः, गोकरणे महत् तपः अकरोत्, पत्रपवनाहारः, वैराग्येन। सः महादेवं दशसहस्रवर्षाणि आराधयत्; महादेवः तुष्टः, तं वरं ददौ। यमः जगतोऽधिपतित्वं, पितृलोकस्य शासनं, धर्माधर्मयोः परीक्षां वरं अयाचत्। त्रिशूलधारिणः प्रभोः कृपया, सः जगतो रक्षणं, पितृराज्यं, धर्माधर्मनिरिक्षणं प्राप्तवान्। ततः विवस्वान् सञ्ज्ञायाः कर्माणि विज्ञाय, त्वष्टारं गत्वा, क्रुद्धः सर्वं निवेदयत्। त्वष्टा तं सान्त्वनवाक्यैः उवाच—"तेजस्विन्, तव महत्त्वं असह्यं, घोरतमं तमः निवारयति।" "सा अश्वरूपेण मम समीपं आगता; अहं ताम् निग्रहितवान्, तथा त्वम् अपि, हे सूर्य।" "अन्यथा ताम् न ज्ञात्वा मम समीपं आगता; अतः त्वं मम गृहे न योग्यः।" एवं उक्त्वा, सा दोषरहितः अश्वरूपेण मरुभूमिं गत्वा, भूमौ स्थितवती। "यदि अहं तव कृपायोग्या, तदा त्वं मम अनुग्रहम् कुरु; तव तेजः यन्त्रे स्थापयिष्यामि, हे सूर्य।" "तव रूपं लोकानां रमणीयं करिष्यामि," इति रविना उक्तः, सूर्यं परिक्राम्य। सः तेजः विभाग्य, विष्णोः चक्रं, रुद्रस्य त्रिशूलं, इन्द्रस्य वज्रं च निर्मितवान्। त्वष्टा असमानं रूपं सहस्रकिरणं दैत्यदानवविनाशाय निर्मितवान्, पादौ तु महान्तौ। सः सूर्यस्य पादरूपं पुनः न दृष्टुम् अशक्नोत्; अतः मूर्तिषु अपि कश्चित् सूर्यस्य पादौ न निर्मितव्यम्। यः एवं करोति, सः महापापी, निन्दितः, कुष्ठरोगी, दुःखितः जीवति। अतः धर्मार्थकामैः इच्छद्भिः, कस्यापि देवगृहचित्रे सूर्यस्य पादौ न कर्तव्यौ। ततः भगवन् अमराधिपः भूम्यां अगच्छत्, कामेन आक्रान्तः, सूर्यस्य मुखम् इच्छन्। अश्वरूपं धृत्वा, महातेजसा आवृतः, सञ्ज्ञा मनसि कम्पिताभययुक्ता अभवत्। तस्याः नासिकाभ्यां बीजं निर्गतम्, अन्यस्य बीजम् इति शङ्किता; तस्मात् बीजात् अश्विनौ जातौ। तौ यमौ जातौ, अतः दसरौ उच्येते; नासिकाभ्यां जातौ, नासत्यौ इति प्रसिद्धौ। दीर्घकालं पश्चात्, देवः तद् विज्ञाय, परमं तुष्टिं प्राप्तवान्। सा दिव्यरथेन स्वपत्न्या सह स्वर्गं गता, हृष्टा। सावर्णि मनुः मेरुशिखरे तपोबलसम्पन्नः वर्तते। शनिः तपस्याः प्रभावेन ग्रहेषु समत्वं प्राप्तवान्।