शत्रुसूदन महाभाग, यदा आकाशः तीव्रतरं तप्यते, तदा देवैः नक्षत्रैः सह जगत् विनाशं गच्छति। ततः संवार्तः भीमनादः द्रोणः चण्डः बलाहकः विद्युत्पताकः शोणः च—एते सप्त प्रलयमेघाः अभिजायन्ते। अग्नेः स्वेदात् उत्पन्नाः, ते पृथिवीं जलैः प्लावयन्ति; समुद्राः विक्षिप्ताः, एकत्र मिलित्वा एकः समुद्रः भवन्ति। त्रिलोक्यं एकस्मिन्नेव समुद्रे कृत्वा, वेदानां नौका तथा सर्वाणि जीवबीजानि गृह्णन्ति। मया दत्तेन रज्ज्वा नौकां बद्ध्वा, त्वं धर्मज्ञ, मत्स्यरूपेण मया रक्षितः, मम शृंगे नौकां स्थापयिष्यसि। देवाः दग्धाः अपि, त्वमेव ब्रह्मणा सह, चन्द्रसूर्यधारिणा च, चतुर्भिः लोकैः सह अवशिष्यसि। पुण्या नर्मदा नदी, महान् मर्कण्डेयः, भवः, वेदाः, पुराणानि, सर्वशास्त्राणि च, सर्वतः परिवृतानि, तव सहायतया मध्ये प्रलयकाले इदं विश्वं तिष्ठति। चाक्षुषप्रलये एकः समुद्रः उत्पन्ने, तव सृष्ट्यादौ, हे राजन्, अहं वेदान् प्रवर्तयिष्यामि। एवं उक्त्वा भगवान् तत्रैव अन्तर्धानं गतः। मनुः अपि वासुदेवकृपया योगं समारभ्य, महाप्रलयस्य आगमनं यावत् अभ्यासं अकरोत्। यदा निश्चितं कालः प्राप्तः, वासुदेवस्य मुखात् शृंगयुक्तः मत्स्यरूपधारी जनार्दनः प्रादुरभवत्। रज्जुरूपेण नागः मनोः पार्श्वे आगच्छत्; सर्वाणि भूतानि संहृत्य, धर्मवित् योगेन नौकायां स्थापयामास। नागरज्ज्वा नौकां मत्स्यशृंगे बद्ध्वा, तस्योपरि स्थित्वा, जनार्दनं प्रणनाम। यदा महाप्रलयः समाप्तः, मनुः योगनिद्रायाम् स्थितं मत्स्यरूपधारीं भगवन्तं प्राचीनविद्यां विषये पप्रच्छ। तत् अहं ते कथयामि, शृणु, विप्रश्रेष्ठ। यद् पूर्वं त्वया पृष्टं—सृष्टिप्रभृति—मनुः तं प्रश्नं केशवम् आदिसमुद्रे पप्रच्छ। सृष्टिं, प्रलयं, वंशान्, मनून्, तेषां सन्ततिनां कर्माणि, लोकविस्तारं च पप्रच्छ। दानधर्मविधीन्, पितृयज्ञस्य नित्यकर्माणि, वर्णाश्रमविभागं, यज्ञदानादीनि च पप्रच्छ। देवस्थापनं तथा यद् यद् भूमौ विद्यते, सर्वं धर्मं विस्तारतः पप्रच्छ। महाप्रलयान्ते, सर्वं तमसा आवृतम्—अगाधम्, अव्यक्तम्, निरुपलक्षितम्, निद्रायामिव। स्थावरजङ्गमं जगत् अज्ञेयम्, अज्ञातम् अभवत्; तदा स्वयम्भूः, अव्यक्तः पुण्यकर्मणां कारणम्, उदतिष्ठत्। सः तमः नाशयन्, इन्द्रियातीतः, व्यक्तात् श्रेष्ठः सूक्ष्मः च, नित्यः नारायणः एकः एव सर्वं प्रकाशयितुं प्रादुरभवत्। सः स्वशरीरात् चिन्तया विविधं जगत् सृजितुम् इच्छन्, प्रथमं आपः ससृजत्, तासु च बीजं स्थापितवान्। तत् जगदण्डरूपं अभवत्—महत्तेजस्वि, सुवर्णरजतसदृशम्, दशसहस्रसूर्यप्रभम्, सहस्रवर्षपर्यन्तम्। स्वतेजसा अन्तः प्रविश्य, स्वयम्भूः, शक्त्या व्याप्य, पुनः विष्णुरूपं धारयामास। तत्रैव, भगवतः सूर्यः प्रथमं अभवत्; सः आदिपुरुषत्वात् ब्रह्मा वेदपाठकः अभवत्। अण्डस्य द्वयोः अर्धयोः स्वर्गं पृथिवीं च निर्माय, दिशः तथा मध्ये नित्यं आकाशं च ससृजत्। नद्यः अण्डात् अभिजायन्त, पितरः मनवः च; सप्त समुद्राः अपि अन्तर्जलात् उत्पन्नाः—लवण, इक्षुरस, सुरा, रत्नादिभिः पूर्णाः। सृष्टुम् इच्छन्, प्रजापतिः, हे शत्रुसूदन, तस्मात् तेजसः सूर्यः—मार्तण्डः—अभवत्। मृतस्य अण्डात् जातत्वात्, सः मार्तण्डः इति स्मृतः; तस्य महात्मनः रजोगुणमयः रूपः चतुर्मुखः लोकपितामहः अभवत्। येन देवासुरमानुष्याः सर्वे सृष्टाः, तं महापुरुषं रजोगुणात्मकं विद्धि। कथं लोकपितामहः चतुर्मुखः अभवत्, कथं च ब्रह्मा ब्रह्मविदां श्रेष्ठः लोकान् ससृजत्? आदौ अमराणां पितामहः तपः अकरोत्; ततः वेदाः, शाखाः, उपवेदाः, क्रमः च प्रकटिताः। सर्वेषां शास्त्राणां प्रथमं ब्रह्मणा स्मृतम्—शाश्वतं, शब्दरूपं, पुण्यं, शतकोटिसंख्यानम्। ततः ब्रह्मणः मुखेभ्यः वेदाः, मीमांसा, न्यायः, शास्त्राणि, अष्टविधज्ञानोपायैः सह प्रकटितानि। वेदाध्ययनपरः, सन्ततिम् इच्छन्, पूर्वं मनसः मनःसुतान् ससृजत्—ये मनसः उत्पन्नाः। प्रथमं मारिचिः, ततः आत्रिः, अनन्तरं अङ्गिराः, तदनन्तरं पुलस्त्यः। ततः पुलहः, तदनन्तरं क्रतुः, तस्मात् प्रचेताः, पुनः वसिष्ठः पुत्रः अभवत्। भृगुः पुत्रः अभवत्, नारदः अपि शीघ्रं अभवत्; एवं ब्रह्मणा दश मनःसुताः सृजिताः। अधुना शरीरजपुत्रान् वक्ष्यामि—ये मातृहीनाः प्रजापतेः। दक्षिणाङ्गुष्ठात् दक्षः प्रजापतिः अभवत्। उरः धर्मः, हृदयात् कामः, भ्रूमध्ये क्रोधः, अधः लोभः अभवत्।