धर्मराज युधिष्ठिरं प्रति भगवतः कथनं प्रवृत्तम्— “शृणु, युधिष्ठिर, प्रयागस्य महात्म्यं यत् मनुष्यैः दुरापम्। तत्र स्नात्वा देवाः, दानवाः, गन्धर्वाः, ऋषयः, सिद्धाः, चारणाश्च स्वर्गलोकं गच्छन्ति। पुनः शृणु, राजन्, प्रयागस्य माहात्म्यं, यस्य श्रवणमात्रेण सर्वपापविमुक्तिः निःसंशयं स्यात्। ये दुःखिताः, दरिद्राः, वा निश्चलसंकल्पाः, तेषां प्रयाग एव देश इति निगद्यते; तस्य कदापि तिरस्कारः न कर्तव्यः। यः कश्चन रोगी, क्लिष्टः, वृद्धो वा, गङ्गायमुनयोः मध्ये प्राणान् त्यजति, स गन्धर्वाप्सरसां मध्ये दिव्यैः सुवर्णसूर्यसदृशैः विमानैः स्वर्गे क्रीडति। सर्वान् कामान् अवाप्नोति, इति मुनिपुङ्गवाः वदन्ति—रत्नमण्डितेषु दिव्यभवनेषु, पताकाभिरलङ्कृतासु, सौम्यलक्षणयुक्ताभिः रमणीयाभिः स्त्रीभिः परिवृतः, तासां सान्निध्ये मोदते। गीतवादित्रनिनादैः प्रमोदितः, स स्वर्गे पूजां लभते, यावत् स्वजन्म विस्मरति। पुण्यक्षये तस्मात् स्वर्गात् पतितः, स सुवर्णरत्नसमृद्धे कुलोद्भवः भवति; स तद् पुण्यस्थलं स्मरन् पुनरपि तत्र गच्छति। स्वदेशे, वने, विदेशे, गृह एव वा, यः प्रयागं स्मरन् देहम् त्यजति, स ब्रह्मलोकं प्राप्नोति, इति मुनिप्रवराः वदन्ति। स तस्मिन्लोके गच्छति, यत्र कल्पतरवः सर्वकामदाः, भूमिः सुवर्णमयी, ऋषयः, तापसाः, सिद्धाः च निवसन्ति। सहस्रयोषित्संवृतः, शोभनायाः मन्दाकिन्याः तटे, स मुनिभिः सह रमते, स्वकृतपुण्यफलात्। सिद्धैः, चारणैः, गन्धर्वैः, देवैः च स्वर्गे पूज्यते; पुण्यक्षये स्वर्गात् पतितः, स जम्बूद्वीपस्य अधिपः भवति। पुनः पुनः धर्मकृत्यं चिन्तयन्, स गुणसम्पन्नः, धनसम्पन्नश्च भवति—नात्र संशयः। यः धर्मे सत्ये च कृत्येन, मनसा, वाचा च स्थितः, गङ्गायमुनयोः मध्ये गौः ददाति, स किमपि दत्त्वा—स्वर्णं, रत्नं, मुक्ताफलानि, अन्यद्वा, स्वार्थाय, पितृभ्यः, वा देवपूजनाय, स तस्मात् पुण्यस्थलात् पूर्णं फलम् लभते। अत एव, तादृशे पुण्यस्थले, तीर्थे वा, दानग्रहणं न कर्तव्यम्; द्विजातीनां सर्वदा सावधानता अपेक्षा। यः कपिलां गवां ददाति—रक्तवर्णां, सुवर्णशृङ्गीं, रजतखुरां, ताम्रदोहनपात्रयुक्तां, दुग्धदायिनीम्— यः प्रयागे शान्ताय, शुक्लवस्त्रधारिणे, धर्मविदे, वेदपारगाय ब्राह्मणाय नियमानुसारं ददाति, स गङ्गायमुनयोः संगमे तां गवां दिव्यवस्त्रैः, बहुविधरत्नैः च सह दद्यात्। यावन्ति रोमाणि तस्याः गवः शरीरे, तावन्ति सहस्रवर्षाणि स स्वर्गे पूज्यते। यत्र यत्र स जन्यते, तत्र तत्र सा गौः तेन सह जन्यते; तेन कर्मणा स तं भीषणं नरकं न पश्यति; उत्तरकुरून् प्राप्य, अनन्तकालं रमते। शतसहस्रगवां मध्ये एकां दुग्धदायिनीं दद्यात्, तेन स पुत्रान्, दारान्, दासान् अपि पृथक् पृथक् तारयति। अत एव, सर्वेषां दानानां मध्ये गवां दानं श्रेष्ठम्। दुःखेषु, संकटेषु, भयेषु, महापापसंपत्तिषु, गौः एव रक्षां करोति; तस्मात् तां द्विजश्रेष्ठेभ्यः दातव्यम्। युधिष्ठिरः उवाच— “यथा त्वं प्रयागस्य माहात्म्यं कथयसि, तथा अहम् अपि सर्वपापेभ्यः विमुक्तः अस्मि—नात्र संशयः। भगवन्, केन विधिना धर्मनिश्चयेन प्रयागं गन्तव्यम्? तद् ब्रूहि, महर्षे, नियतम् विधिम्।” भीष्मः उवाच— “राजन्, शृणु, प्रयागयात्रायाः यथाक्रमं प्राचीनविधिं यथादृष्टं यथाश्रुतं च। प्रयागयात्राकाङ्क्षिणः वृषभारूढस्य फलं अपि शृणु। स घोरनरके, गवां क्रन्दनयुक्ते स्थले वसति; तस्य पितरः तस्मात् देहिनः जलं न गृह्णन्ति। यः तु पुत्रान् शिशून् स्नापयति, तेषां पानाय जलं ददाति, स्वार्थवत् ब्राह्मणेभ्यः सर्वदानानि ददाति, तस्य फलं भवति। यः लोभेन धनकाङ्क्षया, मोहात् वा वाहनमारूढः प्रयागं याति, तस्य सर्वं निष्फलं भवति; तस्मात् वाहनयात्रां परिहरेत्। यः गङ्गायमुनयोः मध्ये कन्यां विवाहददाति, वैदिकविधिना, शक्त्या च, तेन स भीषणं नरकं न पश्यति; उत्तरकुरून् गत्वा, अनन्तकालं रमते, धर्मपत्नीपुत्रांश्च लभते। तत्र शक्त्या दानं कर्तव्यम्; तेन तीर्थयात्राफलं वर्धते—नात्र संशयः। स स्वर्गे वसति यावत् प्रलयः। यः वटमूलं प्राप्त्वा प्राणान् त्यजति, स सर्वान् लोकान् अतिक्रम्य रुद्रस्य धाम प्राप्नोति। तत्र द्वादश आदित्याः रुद्रं आश्रित्य तिष्ठन्ति; ते जगत् दहन्ति, किंतु वटमूलं न दह्यते। यदा सोमसूर्ययोः लोकौ नश्यतः, जगत् एकस्मिन्समुद्रे स्थितम्, तत्र विष्णुः यजमानः पुनः पुनः स्थितः। देवा, दानवाः, गन्धर्वाः, ऋषयः, सिद्धाः, चारणाश्च सदा तं पुण्यदेशं, गङ्गायमुनयोः संगमं सेवन्ते। तस्मात्, राजेन्द्र, प्रयागं गच्छेत्, स्तुवन्, यत्र ब्रह्मा च अन्ये च देवाः, ऋषयः, सिद्धाः, चारणाश्च सन्निहिताः। लोकपालाः, साध्याः, पितरश्च, सनत्कुमारः, मुनिप्रवराश्च तत्र सन्ति। अङ्गिरसाद्याः महर्षयः, परमब्रह्मर्षयः, नागाः, सुपर्णाः, सिद्धाः, सर्वे च विहायसगामिनः अपि तत्रैव सन्ति।” एवं प्रयागमाहात्म्यस्य उत्कृष्टता, तत्र दानस्य, पुण्यस्य, यत्र सर्वे देवाः, मुनयः, सिद्धाः, चारणाः च सन्निहिताः, विस्तरेण धर्मराजाय निवेदिता।