भीष्मं द्रोणं कर्णं च महाबलिनं तथा, राजा दुर्वोधनं पुत्रैः भ्रातृभिः सह हत्वा, सर्वे राजानः शूरत्वं मन्यमानाः अपि निहताः। ततः गोविन्दं प्रति युधिष्ठिरः दुःखेन व्याकुलः, "किं राज्येन? किं सुखैः? किं जीवितेन?" इति विचारयन् स्थितः। राजा, "हा, किमेतद् भयङ्करं!" इति चिन्तयन्, दुःखेन अभिभूतः, शिरः नमयित्वा, स्थिरः तिष्ठति। पुनः चेतनां प्राप्तः, मनसि पुनः पुनः विचारयन्, किम् व्रतम्? किम् तीर्थयात्रा? इति चिन्तयन्, "येन महापापस्य कल्मषात् शीघ्रं विमुक्तो भवामि, यत्र स्थित्वा विष्णोः परमं स्थानं प्राप्यते," इति मनसि ध्यायन्। "कृष्णं कथं पृच्छेयम्, येन मया एष कृतः? धृतराष्ट्रं कथं पृच्छेयम्, यस्य शतं पुत्राः हताः? व्यासं कथं पृच्छेयम्, यस्य वंशः नष्टः?" इति विचारयन्, युधिष्ठिरः दुःखेन अभिभूतः, पाण्डवाः अपि भ्रातृशोकात् आर्ताः, सर्वे रुदन्ति। तत्र समागताः महात्मानः पाण्डवाः, कुन्ती द्रौपदी च, अन्ये च सर्वे, स्मृत्वा, भूमौ पतिताः, सर्वत्र रुदन्ति। वाराणस्यां मार्कण्डेयः युधिष्ठिरस्य विख्यातः, दुःखेन पतितः, रुदन् आर्तः। शीघ्रं मार्कण्डेयः महातपाः हस्तिनापुरं आगतः, राजद्वारे स्थितः। द्वारपालः दृष्ट्वा, त्वरया राज्ञे सूचितवान्, "मार्कण्डेयः द्रष्टुम् इच्छति; द्वारे स्थितः।" ततः धर्मपुत्रः शीघ्रं द्वारं गतः। "स्वागतं ते, भाग्यशालिन्! स्वागतं ते, महर्षे! अद्य मम जन्म फलितं, अद्य मम वंशः रक्षितः। अद्य मम पितरः तुष्टाः, दृष्ट्वा तव दर्शनम्। अद्य अहं शारीरशुद्धः, तव दर्शनात्," इति युधिष्ठिरः महात्मा, ऋषिं सिंहासने स्थाप्य, पाद्यादिभिः सत्कारं कृतवान्। ततः मार्कण्डेयः संतुष्टः, पूजितः, राज्ञे उक्तवान्, "शीघ्रं वद, राजन्, किमर्थं रुदसि? किम् दुःखं? किम् तव क्लेशः? किम् अप्रियं?" युधिष्ठिरः, "महर्षे, राज्यार्थं यः वृतान्तः घटितः, तेन अहं चिन्तायाम् पतितः।" इति उक्त्वा, मार्कण्डेयः प्रत्युवाच, "शृणु, राजन्, क्षत्रियाणां धर्मः — युद्धे पण्डितानां पापं न दृश्यते। किं तु राज्ञः, क्षत्रियस्य विशेषतः? अतः हृदयम् दृढीकृत्य, पापे दुःखं मा कुरु।" ततः युधिष्ठिरः शिरः नमयित्वा, विनयेन पप्रच्छ, "पापक्षयः कथं? ब्रूहि, महर्षे, त्रिलोकदर्शिन्, संक्षेपेण पापविमोचनं।" मार्कण्डेयः उवाच, "शृणु, राजन्, पापक्षयः — पुण्यकर्मणां पुरुषाणां प्रयागयात्रा उत्तमा।" युधिष्ठिरः पुनः पप्रच्छ, "भगवन्, पुरातनचक्रे यथा ब्रह्मणा उक्तम्, तथा त्वया यथावत् कथितम् — श्रोतुम् इच्छामि। प्रयागगमनं कथम्? तत्र मृतानां गती किम्? स्नानस्य फलम् किम्? निवासिनां फलम् किम्? सर्वं विस्तरेण कथय, मम महती जिज्ञासा अस्ति।" मार्कण्डेयः उवाच, "प्रिय, यथाऽहम् ब्राह्मणैः श्रुतवान्, प्रयागस्य परमं फलम् वक्ष्यामि। प्रयागात् प्रतिष्ठानं यावत्, नगरात् वासुकितडागं, कंबलाश्वतरयोः मध्ये, बहुमूलकः नागः — एष प्रजापतेः क्षेत्रम्, त्रिलोकविख्यातम्। तत्र स्नात्वा दिवं याति; तत्र मृतः पुनर्जन्म न लभते। अतः ब्रह्मा देवाः च तं रक्षन्ति। अन्यानि तीर्थानि बहूनि, पुण्यदायकानि, पापकृद्भ्यः विमोचनानि, किं तु तानि शतवर्षे अपि वर्णयितुं न शक्यन्ते। संक्षेपेण प्रयागमहात्म्यं कथयामि। षष्टिसहस्रधनुषः गङ्गां रक्षन्ति; सूर्यः सप्तवर्णैः यमुनां रक्षति। इन्द्रः प्रयागं रक्षति; हरिः देवैः सह पुण्यप्रदेशं रक्षति। शूलपाणिः शिवः तत्र वटवृक्षं रक्षति; देवाः तं पुण्यस्थलं रक्षन्ति, यः सर्वपापकृद्भ्यः विमोचनम्। धर्महीनं जगत् तं स्थानं न प्राप्नोति; किं तु प्रयागस्मरणात् अल्पपापम् अपि नश्यति। तं तीर्थं दृष्ट्वा, नामोच्चारणात्, भूमिग्रहणात्, पापविमोचनम्। पंचतीर्थेषु गङ्गा मध्ये; प्रयागद्वारं प्रविश्य, पापं क्षणात् नश्यति। सहस्रयोजनदूरात् अपि, गङ्गास्मरणेन, पापकृत् अपि परमं स्थानं प्राप्नोति। स्तुत्या पापविमोचनम्; दर्शनात् शुभदर्शनम्; स्नानपानात् सप्तपुरुषपर्यन्तं शुद्धिः। यः सत्यवादी, क्रोधजीता, अहिंसास्थितः, धर्मनिष्ठः, तत्त्ववेदिन्, गोब्राह्मणहिते रमते — गङ्गायमुनयोः मध्ये स्नात्वा, पापविमोचनम्; यानि मनसि इच्छति, तानि लभते। ततः प्रयागं गत्वा, देवैः रक्षितम्, ब्रह्मचारी मासं तत्र वसन्, पितृदेवाभ्यः तर्पणं दत्त्वा, यत्र यत्र जन्म भवति, इच्छितम् फलम् लभते। सूर्यपुत्री देवी, त्रिलोकविख्याता, पुण्या यमुनाः तत्र प्रवहति; तत्र महेश्वरः सदा साक्षात् तिष्ठति। एवं मार्कण्डेयस्य वचनेन, युधिष्ठिरः दुःखात् विमुक्तः, प्रयागमहात्म्यं श्रुत्वा, पाण्डवाः अपि शान्तिम् प्राप्तवन्तः।