सर्वेषां तुष्ट्यर्थं अहं जलं ददामि इति संकल्प्य, देवतानां उपवीतं कृत्वा, ततः निवीतं कार्यम्। ततः भक्त्या मनुष्याः, ब्रह्मपुत्राः, ऋषयः च—सनकः, सनन्दः, तृतीयः सनातनः—एतेषां तुष्ट्यर्थं यत्नः कर्तव्यः। कपिलः, आसुरी, वोढुः, पञ्चशिखः च—एते अपि मम दत्तेन जलेन सदा तुष्टाः सन्तु। ततः मारिचिः, अत्रिः, अङ्गिराः, पुलस्त्यः, पुलहः, क्रतुः, प्रचेताः, वसिष्ठः, भृगुः, नारदः, सर्वे दिव्याः ब्राह्मर्षयः च अखण्डितेन जलेन तुष्टाः कर्तव्याः। अनन्तरं, आपसव्यं कृत्वा, तदनन्तरं सव्यं कृत्वा, दक्षिणजानुं भूमौ स्थाप्य, अग्निष्वात्तान्, सौम्यान्, हविष्मत्, उष्मपः च तुष्ट्यर्थं जलं दद्यात्। समये बरिहिषदः, वाज्यपाः, अन्ये च पितरः भक्त्या तिलचन्दनयुक्तेन जलेन तुष्ट्यर्थं पूजनीयाः। यमः धर्मराजः, मृत्युः, अन्तकः, वैवस्वतः, कालः, सर्वभूतनाशकः—एतेषां नमस्कारः कर्तव्यः। औदुम्बरः, दध्नः, नीलः, परमेष्ठी, वृकोदरः, चित्रः, चित्रगुप्तः च—एतेषां नमः। दर्भग्रहणं कृत्वा, विद्वान् विधिवत् पितॄन् तुष्ट्यर्थं पूजेत्। पितॄन् मातृपितॄन् च नामगोत्राभ्यां भक्त्या विधिवत् तुष्ट्वा, ततः मन्त्रं पठेत्। ये न बान्धवाः, अथवा पूर्वजन्मे बान्धवाः आसन्, ते अपि पूर्णतुष्टिं यान्तु; यः मम तुष्टिं इच्छति, स अपि तुष्टिम् आप्नुयात्। ततः विधिवत् आचम्य, पुरतः कमलं रचयेत्, अक्षतपुष्पजलरक्तचन्दनैः यत्नेन अर्घ्यं दद्यात्, सूर्यस्य नामानि पठेत्। विष्णुरूपाय नमः, विष्णुमुखाय नमः, सहस्रकिरणाय, नित्याय, सर्वप्रभाय नमः। शिवाय सर्वेशाय नमः, सर्वप्रियाय, जगदीश्वराय, दिव्यचन्दनाङ्किताय नमः। पद्मासीनाय, कुण्डलकिरीटभूषिताय, सर्वलोकनाथाय, सर्वजगत्प्रबोधाय नमः। सर्वसदसद्व्यापककर्मदर्शिने, सत्यदेवाय, भास्कराय नमः; कृपां कुरु। दिवाकराय नमः, प्रभाकराय नमः; एवं सूर्यं त्रिवारं नमस्कृत्य, प्रदक्षिणं कृत्वा, ब्राह्मणं, गोमयं, सुवर्णं स्पृशेत्, ततः विष्णोः स्थानं गच्छेत्। अथ प्रयागाख्यां कथां वर्णयामि, या पुरा मार्कण्डेयेन पाण्डुपुत्राय कथिता। भारतख्याते कृत्ये, पृथापुत्रे राज्यं प्राप्ते, तदा कुन्तिपुत्रः युधिष्ठिरः, भ्रातृशोकविह्वलः, पुनःपुनः चिन्तयन्, सुयोधनराजेन सह उपविश्य, दुःखितः आसीत्। वासुदेवमाश्रित्य पञ्च पाण्डवा एव शेषाः; अन्ये सर्वे कष्टं कृत्वा नष्टाः। भीष्मद्रोणकर्णमहाबलान्, दुर्योधनं पुत्रभ्रातृसमेतं हत्वा, अन्ये राजानः, वीरत्वमात्मनि मन्यन्तः, हतान्। हे गोविन्द, राज्यस्य, सुखस्य, जीवितस्य वा किमुपयोगः? राजा 'हाहा, कष्टम्' इति चिन्तयन्, दुःखग्रस्तः, शिरः नतं कृत्वा, किञ्चित् स्थिरः तस्थौ। चेतनां प्राप्त्वा, पुनःपुनः विचारयन्, किम् व्रतम्, किम् तीर्थं कर्तव्यमिति चिन्तयामास। येन महापापदोषात् शीघ्रं विमुक्तिः स्यात्, तत्र स्थित्वा विष्णोः परमं स्थानं प्राप्नोति। कृष्णं कथं पृच्छेयम्, येन मया कृतं; धृतराष्ट्रं कथं पृच्छेयम्, यस्य शतपुत्राः हताः; व्यासं कथं पृच्छेयम्, यस्य वंशः नष्टः। एवं राजा युधिष्ठिरः दुःखग्रस्तः, पाण्डवाः च भ्रातृशोकात् विलपन्ति। तत्र महानुभावाः—पाण्डवाः, कुन्ती, द्रौपदी, सर्वे समागताः—स्मृत्याः भूमौ पतिताः, सर्वत्र विलपन्ति। वाराणस्यां मार्कण्डेयः युधिष्ठिराय ज्ञातः, दुःखात् पतितः, शोकग्रस्तः। शीघ्रं मार्कण्डेयः महातपाः हस्तिनापुरं आगत्य, राजद्वारे स्थितः। द्वारपालः दृष्ट्वा, शीघ्रं राज्ञे ज्ञापयामास—"मार्कण्डेयः द्रष्टुमिच्छति; द्वारे स्थितः" इति। ततः धर्मपुत्रः शीघ्रं द्वारं गच्छत्। "स्वागतम् ते, भाग्यशालिन्! स्वागतम् ते, महर्षे! अद्य मे जन्म सफलम्; अद्य मे वंशः रक्षितः। अद्य मे पितरः तुष्टाः, त्वां दृष्ट्वा, महर्षे; अद्य मे शरीरं शुद्धम्, त्वां दृष्ट्वा।" युधिष्ठिरः महात्मा, ऋषिं सिंहासने उपवेश्य, पाद्यादिभिः पूजयामास। ततः मार्कण्डेयः तुष्टः, पूजितः, राज्ञे उवाच—"शीघ्रं कथय, राजन्, कस्य हेतोः त्वं विलपसि, कस्य दुःखेन व्याकुलः, किम् तव क्लेशः, किम् तव अप्रियं?" "महर्षे, राज्यार्थं यद् मम घटितम्, तत् ज्ञात्वा अहं चिन्तायाः वशे गतः।" मार्कण्डेयः उवाच—"शृणु, महाबाहो, क्षत्रियधर्मं; युद्धे पण्डितानां पापं न दृश्यते। किं तु विशेषतः राज्ञः, क्षत्रियस्य; अतः धैर्यं धारयित्वा, पापे दुःखं मा कुरु।" ततः राजा युधिष्ठिरः, ऋषये शिरः नमयन्, विनयेन पापक्षयाय पृच्छति। "महर्षे, त्रिलोकदर्शिन्, संक्षेपेण कथय, केन उपायेन पापात् विमुक्तिः स्यात्?