गन्धर्वाः तथा अप्सरसां गणाः पृथिवीं दुग्धवन्तः, चित्ररथं वत्सं कृत्वा, सुगन्धिं रसं पद्मपत्रेषु प्राप्नुवन्। ततः नाट्यवेदविदां श्रेष्ठः वररुचिः दोहकः अभवत्। गिरयः पृथिवीं दुग्धवन्तः, नानाविधानि रत्नानि प्राप्तवन्तः। मेरुः महान्गिरिः दिव्यौषधीनां दोहकः जातः, हिमवत् वत्सः अभवत्, पुनः शिलापात्रेण दुग्धं प्राप्यते स्म। वृक्षाः अपि पृथिवीं दुग्धवन्तः, छिन्नशाखानां रसं प्राप्नुवन्; तत्र पलाशपात्रं, पुष्पलताभिः युक्तः शालवृक्षः दोहकः अभवत्। प्लक्षवृक्षः वत्सः अभवत्, सर्ववृक्षपतिः दोहकः, एवं पृथिवी अन्यैः अपि इच्छया दुग्धा। पृथुः राज्यं काले दीर्घायुषः, धन्यः, सुखी च जनः आसीत्; तस्मिन्काले कश्चन न दरिद्रः, न रोगी, न दुष्टः। पृथुः राज्ये भयम् आपदः नासीत्; सर्वे जनाः सदा हृष्टाः दुःखशोकविवर्जिताः च। स महाबलः धनुषः अग्रेण महागिरिं अपास्य पृथिव्याः तलं समं चकार, जनहितकाम्यया। तदा नगरा, ग्रामाः, दुर्गाणि, न च शस्त्रधारिणः नराः आसन्; न च बन्ध्याजननं, न च अर्थशास्त्रचिन्ता। पृथुः राज्ये जनानां धर्म एव प्रवृत्तिः आसीत्; पात्राणि च दुग्धानि यथोक्तानि। यद् यद् इच्छन्ति, तत् तेषां विवेकिना दत्तम्; सर्वेषु यज्ञेषु पितृकर्मसु च सर्वं मया तुभ्यं समर्पितम्। धर्मात्मा पृथुः पृथिवीं आत्मदुहितरं स्वीकृत्य, परस्परं स्नेहेन सा पृथिवी प्रथिता 'पृथिवी' इति बुधैः। ततः सूत उवाच—"सूर्यवंशस्य सम्पूर्णं वंशानुक्रमं, तथा चन्द्रवंशस्य अपि, त्वं सत्यम् अवगच्छन् सम्यक् आख्यातुम् अर्हसि।" कश्यपाद् अदितेः च विवस्वान् पूर्वं जातः; तस्य तिस्रः पत्न्यः—संज्ञा, रानी, प्रभा च। रानी, रैवतस्य दुहिता, रेवतं नाम पुत्रं अजनि; प्रभायाः प्रभातः जातः, त्वष्टुः संज्ञायां मनुः उत्पन्नः। यमः यमुनया सह यमलौ जातौ; विवस्वतः तीव्रं स्वरूपं असहन्ती संज्ञा, त्वष्टा स्वदेहात् निर्मलां स्त्रीं साकारां स्वसदृशीं, दीप्तिमतीं छायां नाम, ससर्ज। तां पुरतः स्थितां दृष्ट्वा संज्ञा उवाच—"सुन्दरि, मम पतिं स्वपतिवद् सेवस्व।" "मम पुत्रेषु मातृस्नेहेन व्यवहारं कुरु," इति उक्त्वा सा साध्वी देवी देवस्थानं गता। देवः अपि ताम् एव संज्ञां मन्यन्, स्नेहेन ताम् उपगम्य मनुसदृशं पुत्रं जनयामास। वर्णसाम्येन सः सावर्णिः इति नाम्ना विख्यातः, तदा शनिः, तपती, विष्टि च क्रमशः जाताः। छायायां विवस्वान् संज्ञां मन्यमानः अपि सुतान् उत्पादयामास; छाया स्वपुत्रेषु मनोः अपेक्षा अधिकं स्नेहं प्रादर्शयत्। मनुः ज्येष्ठः न अवगच्छत्, किन्तु यमः कोपवशात् दक्षिणपादम् उद्धृत्य तां भीषयामास। छाया यमं शप्तवती—"एकं पादं तव कृमिपीडितं पूयशोणितसम्भवम् भविष्यति।" यमः कोपितः पितरं निवेद्य उवाच—"मातरं मया अकृत्वा अपि क्रुद्धा शप्तवती।" "बाल्यदोषात् किंचित् पादमुद्धृत्य, मनुः अपि तां निरोद्धुम् इच्छन्, सा माम् शप्तवती।" "सा नूनं न अस्माकं माता, शापेन नष्टोऽस्मि।" देवः अपि यमाय उवाच—"किं करवानि, बुद्धिमान्?" "को न मूढतया वा कर्मणां बन्धनात् पीड्यते? यदि सत्त्वमपि न त्यज्यते, अन्येषां किं वदामः?" तदा कुक्कुटः कृमिभक्षणाय दत्तः; सः तैः अपसर्जयति, शोणितं च अपि हरति, अपत्यं च भक्षयति। एवं उक्तः यमः, ख्यातः, गोकरणे महातपः कृत्वा पत्रवायुभक्षणेन विरक्तः अभवत्। सः महादेवं दशसहस्रसंवत्सराणि अर्चयामास; महादेवः तुष्टः सन् वरं दातुम् अयच्छत्। सः लोकपालत्वं, पितृराज्यं, धर्माधर्मनिरिक्षणं च वव्रे। एवं सः त्रिशूलधारिणः देवात् लोकपालत्वं, पितृपतित्वं, धर्माधर्मनिरिक्षणं च प्राप्नोत्। ततः विवस्वान् संज्ञायाः कृत्यं विज्ञाय त्वष्टारं गत्वा, कोपितः सर्वं न्यवेदयत्। त्वष्टा तं प्रथमतः शमवाक्यैः उवाच—"देव, तव महिमा असह्यः, तमः नाशयति।" "सा अश्व्याः रूपं गृहीत्वा मम समीपम् आगता; अहम् अपि तां निगृह्णामि, त्वम् अपि, सूर्य।" "अज्ञाता सा मम समीपम् आगता, अतः त्वं मम गृहम् अर्हसि न प्रवेष्टुम्।" इति उक्त्वा सा निर्दोषा मरुभूमिं गतवती, अश्व्याः रूपं धारयित्वा, पृथिव्यां स्थितवती। "यदि त्वं मम अनुग्रहस्य पात्रम्, तर्हि प्रसादं कुरु; तव तेजः यन्त्रे स्थापयित्वा हरिष्यामि, सूर्य।" "तव रूपं लोकानां रमणीयं करिष्यामि, प्रभो।" इति उक्त्वा रविना परिक्रान्तः सूर्यः।