पृथुर्नाम राजा धर्मात्मा पृथिव्याः समीपे स्थित्वा ताम् उवाच—"भगवति, स्थावरजङ्गमस्य जगतः कामान् शीघ्रं प्रयच्छ।" सा अपि पृथिवी तद्वद् प्रत्युवाच, ततः स राजा स्वयंभुवं मनुम् वत्सरूपेण कृत्वा स्वहस्तेन तां दुह्यत्। तस्मात् शुद्धं भोजनं सम्प्राप्तं, येन प्राणिनः जीवन्ति। ततः ऋषयः सोमं वत्सं कृत्वा पृथिवीं दुह्युः। बृहस्पतिः दुह्दाता अभवत्, पात्रं वेदः, सारः तपः। देवाः अपि पृथिवीं दुह्युः, मित्रं दुह्दातारं कृत्वा। इन्द्रः वत्सः अभवत्, तेषां दुग्धं बलवर्धकम् अमृतमासीत्; पात्रं सुवर्णमयम्, पितृणां च रजतम्। अन्तकः दुह्दाता अभवत्, यमः वत्सः, दुग्धं स्वधा; नागानां पात्रं कदलीफलमासीत्, तक्षकः वत्सः। तेषां दुग्धं विषम् अभवत्। धृतराष्ट्रः पुनः दुह्दाता अभवत्; असुराः अपि लौहमयं पात्रं कृत्वा पृथिवीं दुह्युः, येन इन्द्रस्य क्लेशः अभवत्। तत्र मायैव पात्रम्, प्रह्लादपुत्रो विरोचनः वत्सः, द्विमूर्धा दुह्दाता, येन माया उत्पन्ना। यक्षाः पृथिवीं दुह्युः, अदर्शनं कामयमानाः; वैश्रवणं वत्सं कृत्वा, कच्चिद् अम्लपात्रेण दुग्धम्। प्रेतराक्षसानां गणैः अपि पृथिवी दुग्धा, तत्र तीक्ष्णं रक्तम् अभवत्; सुमाली दुह्दाता, रजतम् एव पात्रम्, वत्सः अपि स एव। गन्धर्वैः अप्सरसां गणैः च पृथिवी दुग्धा, चित्ररथं वत्सं कृत्वा, सारः गन्धः, पद्मपत्रेषु दुग्धः। वररुचिः नाट्यवेदवित् दुह्दाता, पर्वतैः पृथिवी दुग्धा, नानाविधमणयः प्राप्ताः। मेरुः दुह्दाता अभवत् दिव्यौषधीनां, हिमवान् वत्सः, पात्रं शिलामयम्। वृक्षैः पृथिवी दुग्धा, छिन्नशाखानां स्नेहः प्राप्तः; पात्रं पलाशमयम्, दुह्दाता शालः, पुष्पलताभिः पूर्णः। प्लक्षः वत्सः अभवत्, सर्ववृक्षपतिः दुह्दाता; एवं पृथिवी अन्यैः अपि इच्छया दुग्धा। पृथुः राज्यं काले यदा अधिरोहत्, तदा दीर्घायुषः, धनवन्तः, सुखिनः च सर्वे; न कश्चन दरिद्रः, न रोगी, न दुष्टः। तस्य राज्ये न आपद्भयम्, सर्वे जनाः सदा प्रमुदिताः, दुःखशोकविवर्जिताः। स बाणाग्रेण महापर्वतान् अपाकरोत्, पृथिव्याः तलं समं चकार, जनहितकाम्यया। तदा न नगराणि, न ग्रामाः, न दुर्गाणि, न चायुधधारिणः; न चात्यन्तं जरा, न वित्तविद्यायाः चिन्ता। तस्य राज्ये धर्म एव प्रवृत्तिः, यानि पात्राणि दुग्धानि, तानि सर्वाणि उक्तानि। यः यः यं यं कामम् अचिन्तयत्, तत् तत् विवेकिना तेन दत्तम्; सर्वेषु यज्ञेषु पितृयज्ञेषु च, सर्वं मया तुभ्यम् उपन्यस्तम्। पृथुः धर्मात्मा ताम् आत्मनः दुहितरं कृत्वा, तयोः स्नेहात् पृथिवी 'पृथिवी' इति विद्वद्भिः प्रसिद्धा अभवत्। अथ सूतं प्रति—"सूर्यवंशस्य सर्वं वंशक्रमेण, सोमवंशस्य च, सम्यक् आख्यातुम् अर्हसि," इति पृष्टम्। कश्यपाद् अदितेः पूर्वं विवस्वान् जातः; तस्य त्रयः पत्न्यः—संज्ञा, रजनी, प्रभा। रजनी, रैवतदुहिता, रेवतं पुत्रं जन्मनि; प्रभायाः प्रभातः, तवष्टुः संज्ञायां मनुः। यमः यमुनाश्च तु द्वौ, सः विवस्वतः दाहं न शशाक। तदा तवष्टा स्वदेहात् स्वसदृशीं तेजस्विनीं स्त्रीं च्छायानाम्नीं अकल्पयत्। सा तस्याः पुरतः स्थित्वा, संज्ञा उवाच—"सुन्दरि, मम पतिं स्वपतिवत् सेव," इति। "मम पुत्रान् मातृस्नेहेन पालय," इति च उक्त्वा सा पुण्यवती देवस्थानं जगाम। देवोऽपि तां संज्ञेति मन्यमानः, स्नेहेन तस्यां मनुसदृशं पुत्रं जनयामास। वर्णसाम्यात् सः सावर्णिः मनोः पुत्रः अभवत्; ततः शनैश्चरः, तपती, विष्टि च अभवन्। छायायाम् अपि देवः संज्ञेति मन्यमानः पुत्रान् उत्पादयामास; छायायाः स्वपुत्रेषु अधिकं स्नेहम् आसीत्। मनुः ज्येष्ठः न अवगच्छत्, किन्तु यमः क्रोधात् दक्षिणपादं उच्चिक्रम्य तां भीषयामास। छायया यमः शप्तः—"एकः ते पादः कृमियुक्तः, पूयशोणितसम्भूतः भविष्यति," इति। यमः कोपात् पितरं निवेदयामास—"मया मातुः कृतेऽकारणेन शप्तोऽस्मि।" "बाल्याद् अहम् अल्पं पादम् उच्चिक्रमम्; मनुना वार्यमाणया अपि सा मां शप्तवती," इति। "सा नः जननी नास्ति, शापेन मम विनाशः," इति च। देवः अपि तम् उवाच—"किं करिष्यामि, बुद्धिमान्? को न मूढतया न बाध्यते? कर्मबन्धनात् को न पिड्यते? सतत्त्वमपि न निवर्तते, तर्हि अन्येषां कथम्?" इति। ततः कुक्कुटः कृमिभक्षः कृतः, सः पूयशोणितं चापि हरेत्, तेषां अपत्यं खादेत्। एवं उक्तः यमः गोकरणे महत्तपः कृत्वा, पत्रवायुभोजनः, वैराग्येन स्थितवान्।