पुरातनकाले सुनीथायाः पुत्रः वेनः अभवत्। सः अधर्मनिष्ठः, परन्तु भूम्याः महाबलवान् अधिपः आसीत्। सः लोकमध्ये अधर्मकृत्, परदारहरणकर्ता च जातः। तदा लोकस्य धर्मस्थापनाय महर्षयः समागताः। तं विनयेन याचमानाः अपि, वेनः अनुमतिं न ददौ। अतः तैः ऋषिभिः शापेन सः निहतः, राजानां अभावेन सर्वे दुःखिताः अभवन्। ततः निष्पापाः ब्राह्मणाः वेनस्य देहं बलात् मथितवन्तः। तस्य शरीरमथनात् म्लेच्छवर्गः उत्पन्नः। मातुः अंशात् कृष्णाञ्जनसदृशाः प्रभायुक्ताः जनाः जाताः; पितुः अंशात् धर्मनिष्ठः, धर्मानुगामी च पुरुषः प्रकटितः। सः दक्षिणहस्तात् जातः, धनुः बाणं च धारणवान्, गदा च बिभ्रत्, दिव्यतेजःयुक्तशरीरः, कवच-कीर्तिनूपुरैः भूषितः। सः प्रथुः नाम्ना, यत्नेन जातः, ब्राह्मणैः अभिषिक्तः, घोरं तपः अकरोत्। विष्णोः वरात् पुनः सर्वभूम्याः अधिपत्यं प्राप्तवान्। पृथ्वीं वेदारव-यज्ञरहितां, धर्मशून्यां च दृष्ट्वा, प्रथुः अपरिमितवीर्यः कोपेन तां बाणेन दग्धुं उद्युक्तः अभवत्। तदा पृथ्वीः गोमूर्तिं धृत्वा पलायितुम् इच्छन्ती अभवत्। प्रथुः ज्वलद्दनुषा तां पृष्ठतः अन्वधावत्। तदा स्थले स्थित्वा, 'किं करोतु?' इति चिन्तितवान्। सः अपि उवाच— 'साध्वी, यद् अभिलषितं तद् शीघ्रं दत्तुं, सर्वलोकाय, स्थावरजङ्गमाय च।' पृथ्वीः तद्वद एव उत्तरं दत्तवती। राजा स्वायम्भुवमनुं वत्सरूपं कृत्वा, स्वहस्तेन तां दुहित्वा। ततः तस्य दुग्धं शुद्धं अभवत्, येन प्राणी जीवन्ति। ततः ऋषयः सोमं वत्सं कृत्वा दुहित्वा। बृहस्पतिः दुग्धकर्ता अभवत्, पात्रं वेदः, सारः तपः। देवाः अपि दुहित्वा, मित्रं दुग्धकर्तारं कृत्वा। इन्द्रः वत्सः अभवत्, दुग्धं तेजः, पात्रं सुवर्णमयं; पितृभ्यः रजतमयं पात्रं। अन्तकः दुग्धकर्ता, यमः वत्सः, सारः स्वधा; नागानां पात्रं कदली, तक्षकः वत्सः। विषं दुग्धं अभवत्; धृतराष्ट्रः पुनः दुग्धकर्ता अभवत्। असुराः अपि तां दुहित्वा, लोहपात्रं प्रयुज्य, इन्द्रं व्यथितवन्तः। पात्रं मायामयं, वत्सः प्रह्लादपुत्रः विरोचनः; द्विमूर्धा दुग्धकर्ता, येन माया उत्पन्ना। यक्षैः पृथ्वी दुहिता, विलोपनकामैः; वैश्रवणं वत्सं कृत्वा, कच्चपात्रं प्रयुक्तम्। प्रेत-राक्षसगणैः दुहिता, दुग्धं घोरं रुधिरम्; सुमाली दुग्धकर्ता, रजतमयं पात्रं, वत्सः स एव। गन्धर्व-अप्सरसां दुहिता, चित्ररथं वत्सं कृत्वा, दुग्धं गन्धः, पद्मपत्रे। वररुचिः, नाट्यवेदाध्यापकः, दुग्धकर्ता अभवत्; पर्वतैः पृथ्वी दुहिता, विविधरत्नानि दुग्धानि। मेरुः महापर्वतः दिव्यौषधीनां दुग्धकर्ता अभवत्; हिमवत् वत्सः, पाषाणपात्रं पुनः। वृक्षैः पृथ्वी दुहिता, दुग्धं रसः, पालयपात्रे; दुग्धकर्ता शालः, पुष्पलतान्वितः। प्लक्षः वत्सः अभवत्; सर्ववृक्षेशः दुग्धकर्ता। एवं अन्यैः अपि पृथ्वी यथाभिलषितं दुहिता। प्रथुः राज्यं काले दीर्घायुः, धनं, सुखं च आसीत्; तस्मिन्काले कश्चित् दरिद्रः, रोगी, पापी वा नासीत्। राज्ञः प्रथुः राज्ये, आपद्भयः नासीत्; जनाः सदा हृष्टाः, दुःखशोकविवर्जिताः। धनुषः अग्रेण सः महापर्वतान् अपास्य, भूमिं समां कृत्वा, लोकहिताय तत्र स्थितवान्। तस्मिन्काले न नगराणि, न ग्रामाः, न दुर्गाणि, न शस्त्रधारिणः पुरुषाः; न वृद्ध्याधिव्याधि, न अर्थशास्त्रचिन्ता। प्रथुः राज्ये जनाः केवलं धर्मे प्रवृत्ताः अभवन्; यानि पात्राणि, दुग्धानि च, तानि सर्वाणि उक्तानि। यद् यद् अभिलाषितं, तद् विवेकिना दत्तम्; सर्वेषु यज्ञेषु, पितृकर्मणि च, सर्वं मया तुभ्यं समर्पितम्। साध्वी पृथुः पृथ्वीं पुत्रीकृत्य, तयोः परस्परं स्नेहेन, पृथ्वी विद्वद्भिः 'पृथिवी' इति प्रसिद्धा अभवत्। एवं सुतः, सूर्यवंशस्य सर्वं वंशं क्रमशः, सोमवंशं च, यथावत् सत्यं जानन् कथय। विवस्वान् पूर्वं कश्यपाद् अदितेः च जातः। तस्य त्रयो भार्याः—संज्ञा, रानी च, प्रभा च। रैवतपुत्री रानी रेवतं पुत्रं अजनि; प्रभायाः प्रभातः, त्वष्ट्री संज्ञायाः मनुः जातः। यमः यमुनाच च जुजुर्वे। विवस्वानस्य दीप्तरूपं न सहन्ती, त्वष्ट्री स्वशरीरात् निष्कलुषां स्त्रीं, स्वरूपसदृशीं, 'छाया' नाम्ना दीप्तिमतीं सृजितवती। तां पुरतः स्थितां दृष्ट्वा, संज्ञा उवाच— 'सुन्दरी, मम पतिं स्वपत्नीं इव सेवस्व।' 'मम पुत्रान् मातृस्नेहेन पालय,' इति उक्त्वा सा साध्वी देवेषु क्वचित् निर्गता। देवः अपि तां संज्ञाम् इति मन्यते, स्नेहेन तस्यां मनुसदृशं पुत्रं उत्पादितवान्।