शृणु, राजन्! पूर्वकाले षष्ठे चाक्षुषे मन्वन्तरे सप्तर्षिषु विवस्वानतयोर् नाम प्रसिद्धम्। तत्र देवाः लेखाख्याः कीर्त्यन्ते। ऋभवः च जलसम्भूताः ऋभादयश्च तत्र दिव्याः कथ्यन्ते, चाक्षुषे मन्वन्तरे देवानां पञ्च सर्गाः प्रकीर्तिताः। चाक्षुषस्य च मनोः दश पुत्राः, रुरुप्रमुखाः, पूर्वं स्वायम्भुववंशे यथोक्तम्, तद्वत् नाम्ना निर्दिष्टाः। एवं चाक्षुषं मन्वन्तरं विस्तरेणोक्तं मया। ततः सप्तमं मन्वन्तरं वर्तमाने वैवस्वताख्ये वर्णयामि। अत्र्यादयः सप्तर्षयः—अत्रिः, वसिष्ठः, कश्यपः, गौतमः, योगिनो भरद्वाजः, बलवान् विश्वामित्रः, जमदग्निश्च—एते वर्तमाने महर्षयः धर्मस्य प्रतिष्ठां विधाय परमां गतिं यान्ति। सप्त देवगणाः—साध्याः, विश्वाः, रुद्राः, मरुतः, वसवः, अश्विनौ, आदित्याश्च—इह स्मृताः। वैवस्वतस्य दश पुत्रा इक्ष्वाकुप्रमुखाः पृथिव्याम् प्रसिद्धाः। प्रत्येकस्य मन्वन्तरस्य सप्तर्षयः सन्ति। धर्मस्य संस्थापनं कृत्वा ते परमां गतिं यान्ति। अधुना सावर्णेः मन्वन्तरस्य भविष्यं वक्ष्यामि। तत्र सप्तर्षयः—अश्वत्थामन्, शरद्वान्, कौशिकः, गालवः, शतानन्दः, काश्यपः, रामश्च—स्मृताः। धृतिः बलिष्ठः, यवसः सुवर्णमयः, वष्टिर्नाम, चरिष्णुः स्तुत्यः, सुमतिः धनसम्पन्नः, शुक्रः शक्तिमान्। सावर्णेः मनोः दश पुत्राः रौच्यादयः भविष्यन्ति, अन्ये च मनवः तद्वद् निर्दिष्टाः। रुचिप्रजापतेः पुत्रः रौच्यः नाम भविष्यन् मनुः, भूत्याः पुत्रो भूत्यो नाम च मनुः भविष्यति। ततः मेरुसावर्णिः ब्रह्मणः पुत्रः मनुः स्मृतः, ऋतः, ऋतधामा, विश्वक्सेनश्च। एते मनवः अतीतानागताश्च संख्याताः, तैः सह प्रायः षट्सहस्रयुगपर्यन्तं कालः व्यतीतः। प्रत्येकस्य मन्वन्तरस्य अन्तराले सर्वं चराचरं सृज्यते; कल्पान्ते सर्वे ब्रह्मणा सह विमुच्यन्ते। एतेषां सहस्रयुगपर्यन्ते ब्रह्मादयः पुनः पुनः विनश्यन्ति; द्विजश्रेष्ठ, ते विष्णुसायुज्यं प्राप्तवन्तः, भविष्यन्ति च। श्रूयते, राजन्, पृथिवी बहुभिः पूर्वराजभिः भुक्ता। राज्ञः वियोगे पृथिवी केन पुनर्योगेन संयुक्ता इति पृच्छसि। किं कारणं पृथिव्याः 'गुः' इति नाम, 'गौः' इति संज्ञा च कुतः प्रसिद्धा? तद् वक्ष्यामि। स्वायम्भुववंशेऽङ्गो नाम प्रजापतिः आसीत्, स मृत्युः कन्या सुदुर्मुखां पत्नीं कृतवान्। तस्याः पुत्रः वेनः नाम जातः, यः प्राचीनकाले अधर्मनिष्ठः, पृथिव्याः बलवान् अधिपः आसीत्। स लोकेऽपि अधार्मिककर्मा, परदारापहारी च जातः। तदा लोके धर्मसंस्थापनाय महर्षयः समागताः। तं विनयं कृत्वापि स न अनुमतवान्। तस्मात् ऋषयः शापेन तम् हत्वा, राजवियोगदुःखिताः अभवन्। ततः पापरहिताः ब्राह्मणाः वेनस्य देहम् मन्थनं कृत्वा, तस्मात् म्लेच्छजातयः निष्पेतुः। मातृभागतः कज्जलसदृशप्रभाः उत्पन्नाः, पितृभागतः धर्मनिष्ठः पुरुषः अभवत्। स दक्षिणहस्तात् उत्पन्नः, धनुः बाणं च धारयन्, गदायुक्तः, दिव्यतेजस्सम्पन्नः, कवचकङ्कणभूषितः आसीत्। स एव पृथुः महता यत्नेन जातः। स ब्राह्मणैः अभिषिक्तः, घोरं तपश्चकार। विष्णोः वरात् पुनः सर्वेभ्यः अधिपत्यं प्राप्तवान्। स पृथुः, वेदध्वनिरहितां, यज्ञविहीनां, धर्मरहितां च पृथिवीं दृष्ट्वा, क्रोधेन ताम् बाणेन दग्धुम् उद्यतवान्। तदा पृथिवी गौः रूपं कृत्वा पलायितुम् अइच्छत्। पृथुः ज्वलद्बाणः ताम् पृष्ठतः अन्वधावत्। सा एकस्मिन्नेव स्थाने स्थित्वा, 'किं करिष्यामि?' इति मत्वा, पृथुः अपि ताम् उवाच— 'सर्वलोकस्य स्थावरजङ्गमस्य काम्यं शीघ्रं प्रयच्छ।' पृथिव्या अपि तद्वद् प्रत्युक्तं, स च राजा स्वायम्भुवमनुं वत्सीकृत्य, स्वहस्तेन तां दुहे। तत् दुग्धं शुद्धं जातम् येन प्राणिनः जीवन्ति। ततः ऋषयः सोमं वत्सीकृत्य पृथिवीं दुहुः। बृहस्पतिः दुहित्रूपेण, वेदः पात्ररूपेण, तपः साररूपेण अभवत्। देवाः अपि मित्न दुहित्रूपेण, इन्द्रं वत्सीकृत्य, सुवर्णपात्रेण, अमृतरूपं बलं दुग्धम्। पितृणां रजतपात्रं, अन्तकः दुहिता, यमः वत्सः, स्वधा सारः अभवत्। नागानां पात्रं कुम्भः, तक्षकः वत्सः, विषं दुग्धम्। धृतराष्ट्रः पुनः दुहिता अभवत्। असुराः अपि लौहपात्रेण, मायां पात्ररूपेण, विरोचनं वत्सीकृत्य, द्विमूर्धा दुहिता मायां दुग्धवान्, येन इन्द्रः पीडितः। यक्षाणां लयाकाङ्क्षया दुग्धा पृथिवी, वैश्रवणं वत्सीकृत्य, कच्चपात्रेण। प्रेतराक्षसगणैः रौद्रं रक्तं दुग्धम्, सुमाली दुहिता, रजतपात्रेण, स एव वत्सः। एवं पृथिवी सर्वैः भूतैः स्वस्वाभिलषितं दुग्धा, पृथुः च सर्वलोकहिताय धर्मसंस्थापनाय प्रतिपन्नः।