इन्द्रः देवगृहं परित्यज्य, भयाकुलचित्तः, दित्याः समीपमुपागच्छत्। तत्र सः सावधानः, विनीतः, बाह्येन शान्तभावेन, दित्याः सेवार्थं स्थितवान्। स देवेश्वरः, दित्याः व्रतस्य दोषमवलोकयितुमिच्छन्, सर्वदा विनयेन, एकाग्रचित्तेन, धर्मयुक्तेन आचरन्, तस्याः कार्यस्य रहस्यं न प्रकाशयन्। एवं शतसंवत्सरपर्यन्तं कालं यावत्, केवलं त्रयः दिवसाः शेषाः सन्, सः तस्याः समीपे स्थितः। तदा दितिः, स्वकार्ये सफलत्वं मन्यमाना, हृष्टा विस्मिताचेतना च, पादप्रक्षालनं विना, मुक्तकेशा, दिवास्वप्नं प्रपन्ना। सा दक्षिणमस्तका सुप्ता, निद्रावशगता अभवत्। तस्मिन्नेव काले, शचीपतिः इन्द्रः, अवसरं लब्ध्वा, तस्याः गर्भं प्रविश्य, वज्रायुधेन सप्तधा तं गर्भं विचकर्त। ततः सप्त तेजस्विनः पुत्राः, सूर्यसमप्रभाः, जाताः। ते सप्त पुत्राः, रुदन्तः, गिरिशेन प्रतिषिद्धाः, पुनः पुनः रुदन्तः, श्रीहरिण सप्तधा प्रत्येकं विभागीकृताः। पुनः वृत्रहन्ता इन्द्रः, गर्भस्थे एव, तान् पुनः सप्तधा चिच्छेद। एवं एकोनचत्वारिंशत् (४९) जाताः, तीव्ररुदनं कुर्वन्तः। इन्द्रः तान् स्थगयितुमिच्छन्, "मा भूयः भूयः रुदन्तु" इति उक्तवान्। तदा वृत्रहन्ता इन्द्रः, "किमेतद्?" इति विस्मयं गतः। सः चिन्तयामास—"कस्य धर्मस्य प्रभावेण एते पुनरुत्थिताः?" ध्यानयोगेन मदनद्वादशीव्रतस्य फलं ज्ञात्वा, इन्द्रः मनसि व्यचिन्तयत्—"नूनं कृष्णपूजनस्य प्रभावात् एषः परिणामः जातः। वज्राहतेषु अपि एते विनाशं न प्राप्नुवन्ति।" पुनः सः मन्यते—"यः एकः गर्भस्थः अपि अनेकः जातः, एते नूनं अवध्याः। अतः एते देवत्वं प्राप्नुवन्तु।" "यतः मम 'मा रुद' इति उक्ते अपि, गर्भस्थाः सन्तः, रुदन्तः, अतः एते मरुतः नाम्ना प्रसिद्धाः स्युः, यज्ञभाग्यं च लभन्ताम्।" ततः दितिः, देवेश्वरं प्रणम्य, पुनरपि उवाच—"मां क्षमस्व। राज्यशास्त्रं अनुसृत्य एषः दोषः मया कृतः।" इन्द्रः, अमरनाथः, मरुद्गणान् देवैः समाना अकरोत्, दितिं च पुत्रैः सहितां दिव्यरथे उपवेश्य स्वर्गं नीतवान्। ततः द्विजश्रेष्ठ, मरुतः यज्ञभागिनः अभवन्, ते असुरैः सह न मिलित्वा, देवप्रियाः अभवन्। एवं सुतः, त्वया आदिकल्पस्य सृष्टिः विस्तारतः वर्णिता। अधुना द्वितीयसृष्टेः, प्रत्येकस्य अधिपतिनः च, वर्णनं शृणु। यदा पृथुः सर्वेषां अधिपतित्वेन अभिषिक्तः, सः पृथिव्याः स्वामी अभवत्। सः सोमं ओषधीना, यज्ञानां, तपसां च अधिपतिं नियुक्तवान्। सूर्यं हिरण्यगर्भं तारकाणां, ग्रहाणां, द्विजर्षीणां, वृक्षलतानां च अधिपतिं कृतवान्। वरुणं जलाधिपतिं, वैश्रवणं धनराजानां च अधिपतिं चकार। विष्णुं सूर्याणां अधिपतिं, अग्निं वसूनां, दक्षं प्रजापतीनां, शक्रं मरुदां अधिपतिं नियुक्तवान्। ततः दैत्यदानवानां मध्ये प्रह्लादं स्वामिनं कृतवान्, यमं पितृणां अधिपतिं, त्रिशूलधारिणं पिशाचराक्षसपशुभूतवेतालानां अधिपतिं चकार। हिमालयं पर्वतानां, समुद्रं नदीनां, गन्धर्वविद्याधरकिन्नराणां अधिपतिं, पुनः चित्ररथं तेषां अधिपतिं नियुक्तवान्। विषदं तेजः युक्तं वासुकिं नागाधिपतिं, तक्षकं सर्पाधिपतिं, ऐरावतं गजेन्द्रं दिशां गजानां अधिपतिं चकार। सुपर्णं पक्षिणां, उच्चैःश्रवसं अश्वानां, सिंहं मृगाणां, वृषभं पशूनां, पुनः प्लक्षं सर्ववृक्षाणां अधिपतिं नियुक्तवान्। प्रथमं पितामहः एतान् सर्वदिक्पालान् अभिषिच्य, पुनः सुधर्मानामकं आरातिकेतुं पूर्वदिक्पालं नियुक्तवान्। ततः शंखपदं सर्वेश्वरं दक्षिणदिक्पालं, केतुमन्तं पश्चिमदिक्पालं, यः ब्रह्माण्डगर्भः, नियुक्तवान्। प्रजापतिः हिरण्यरोमाणं देवपुत्रं उत्तरदिक्पालं चकार। अद्यापि एते दिक्पालाः रिपून् विनाशयन्तः, पृथिवीं पालयन्ति। एभिः चतुर्भिः सह पृथुः नाम राजा पृथिव्यां प्रथमं अभिषिक्तः। चाक्षुषान्ते, वैवस्वतकल्पे, सूर्यवंशसंभूतः प्रजापतिः चराचरस्य अधिपतिं अभवत्। एवं श्रुत्वा, मनुः punarapi जनार्दनं उवाच—"पूर्वेषां मनूनां कर्माणि ब्रूहि, हे मधुसूदन।" "मनूनां कालः, कर्माणि, तद्व्याप्तिः, सृष्टिश्च—सर्वं संक्षेपेण कथय।" एकचित्तेन, प्रशान्तहृदया सविता-पुत्र, शृणु। स्वायम्भुवे कल्पे यामाः नाम देवाः आसन्। सप्तर्षयः प्राचीनाः, मरीच्यादयः, आग्नीध्रः, आग्निबाहुः, सहः, सवनः च स्मृताः। ज्योतिष्मान्, द्युतिमान्, हविः, मेधा, मेधातिथिः, वसुः—एते दश स्वायम्भुवमनोरपत्यं वंशवर्धनाः आसन्। एवं सृष्टिचक्रे पूर्णे, ते परां गतिं प्राप्तवन्तः। एषः स्वायम्भुवः कल्पः, ततः स्वारोचिषः कल्पः आगतः। स्वारोचिषस्य चत्वारः पुत्राः आसन्—नभः, नभस्यः, प्रसृति, भानवः—सर्वे देवोपमतेजसः, कीर्तिवर्धनाः। दत्तः, निश्च्यवनः, स्तम्भः, प्राणः, कश्यपः, और्वः, बृहस्पतिः—एते सप्तर्षयः स्मृताः। तुषिताः देवाः स्वारोचिषे स्मृताः, हस्तीन्द्रः, सुकृतः, मूर्तिः, आपः, ज्योतिरयः, स्मयः च। वसिष्ठस्य सप्त पुत्राः सप्तर्षयः स्मृताः, एष द्वितीयो मन्वन्तरः, ततः परो वर्ण्यते। अधुना उत्तमस्य शुभं मन्वन्तरं कथयिष्यामि। तत्र उत्तमः नाम मनुः दश पुत्रान् उत्पादितवान्—ईषः, ऊर्जः, तर्जः, शुचिः, शुक्रः, मधुः, माधवः, नभस्यः, नभः च। एवं सृष्ट्यादिकथां, दैवीं मरुदां उत्पत्तिं, पृथोः राज्याभिषेकं, दिक्पालानां नियुक्तिं, मन्वन्तराणि च, श्रुत्वा, धर्मप्रेम्णा अनुकरणीयं ज्ञानं प्राप्तवतः।