सर्वाणि प्राणी, यानि स्वेदजानि, अण्डजानि, उद्भिजानि, जातानि च जीवजन्येन, तानि सर्वाणि दीनानि अस्मिन नौकायां स्थापयित्वा रक्षस्वेति धर्मज्ञाय मनवे मत्स्यरूपेण भगवान् उक्तवान्। युगान्ते वातैः नावं आहतां दृष्ट्वा, राजन्, मम शृङ्गे तां नौकां योजय त्वं, इति मत्स्यः नृपतेः प्रति अवदत्। चराचरस्य संहारान्ते, त्वं भूमिपते, जगतः प्रजापतिः भविष्यसि। कृतयुगादौ सर्वज्ञः स्थिरचित्तः राजा त्वं मन्वन्तरस्य अधिपः भविष्यसि, देवैः पूज्यः च। एवं उक्ते, मनुः माधुसूदनं पप्रच्छ, "भगवन्, कतिचिन वर्षेषु विनाशः आगमिष्यति?" "भगवन्, कथं अहं प्रजाः रक्षेयम्? कथं पुनः त्वया सह एकत्र भविष्यामि?" इति च। भगवान् प्रत्यवदत्, "अद्यारभ्य पृथिव्यां शतवर्षाधिकं वर्षं वर्षा न भविष्यति; दुर्भिक्षं उत्पत्स्यते, अनर्थं जनयन्। ततः, जीवेषु अल्पेषु विनश्यत्सु, सप्त सूर्याणां सप्त भीषणा रश्मयः ज्वलन्ती अंगारवर्षं करिष्यन्ति। युगान्ते, और्वस्य अग्निः तीव्रः भविष्यति, च, विषाग्निः यः साङ्कर्षणस्य मुखात् पाताले मुक्तः, तथा भवे भ्रू-मध्यात् अग्निः प्रकटिष्यते। स त्रीन् लोकान् दग्ध्वा, महर्षे, विक्षोभं जनयिष्यति; समस्ते भूमौ दग्धायां भस्मसदृशी कृतायां, आकाशः उष्णतरः भविष्यति, शत्रुनिग्रहे, ततः लोकः देवैः नक्षत्रैः सह विनश्यिष्यति। संवार्तः, भीमनादः, द्रोणः, चण्डः, बलाहकः, विद्युत्पताकः, शोणः—एते सप्त मेघाः संहारस्य। ते अग्नेः स्वेदात् जाताः, पृथिवीं प्लावयिष्यन्ति; समुद्राः विक्षिप्ताः एकीभूताः भविष्यन्ति। ते सर्वत्रिन लोकान् एकसागरं कृत्वा, वेदानां नौकां सर्वबीजानि च आदाय, नावं मम दत्तया रज्ज्वा योजयित्वा, मत्स्यरूपेण मया रक्षितः, त्वं नौकां मम शृङ्गे स्थापयिष्यसि। देवेषु दग्धेषु, त्वं एव शत्रुनिग्रहे तिष्ठिष्यसि, ब्रह्मणा च, यः चन्द्रसूर्यवाहकः, चतुर्भिः लोकैः सह। नर्मदा पुण्या नदी, मार्कण्डेयः महर्षिः, भवं, वेदाः, पुराणानि, सर्वविद्याः, सर्वतः परिवृताः, ते सर्वे तव सह अस्ति। त्वया सह, इदं विश्वं मध्यसंहारे तिष्ठिष्यति; चाक्षुषसंहारकाले एकसागरे उत्पन्ने, तदा तव सृष्ट्यादौ वेदान् स्थापयिष्यामि। एवमुक्त्वा, भगवान् तत्रैव अन्तर्धानम् अगच्छत्। मनुः अपि वासुदेवकृपायाः योगेन युक्तः, उक्तं महाप्रलयं पर्यन्तं साधनं चकार। निश्चिते काले, वासुदेवस्य मुखात् शृङ्गयुक्तः मत्स्यरूपः जनार्दनः प्रकटितः। नागः रज्जुरूपेण मनोः समीपं आगतः; धर्मज्ञः सर्वाणि प्राणी योगेन नौकायां स्थापयामास। नागरज्जुना, नौकां मत्स्यशृङ्गे योजयित्वा, जनार्दनं प्रणम्य तस्थौ। महाप्रलये गतायाम्, मनुः योगनिद्रायाम् स्थितं मत्स्यरूपं भगवन्तं प्राचीनं शास्त्रं पप्रच्छ; तदहं ते कथयामि, श्रुणु द्विजश्रेष्ठ। यद् पूर्वं मया पृष्टं—सृष्ट्यादिकं—मनुः तमेव प्रश्नं केशवम् आदिसागरे पप्रच्छ। सृष्टिं संहारं, वंशान्, मनून्, तेषां वंशजस्य कर्माणि, लोकपरिमाणं च पप्रच्छ। दानधर्मनियमं, श्राद्धस्य नित्यकर्माणि, वर्णाश्रमविभागं, यज्ञदानानि च पप्रच्छ। देवस्थापनं, यद् अन्यद् भूमौ अस्ति, तत् सर्वं धर्मं विस्तारतः वक्तव्यम्। महाप्रलयान्ते, इदं सर्वं तमसि आच्छन्नं अभूत्—अगाधं, अव्यक्तं, निरुपलक्ष्यं, निद्रायामिव। चराचरं जगत् अगम्यं अज्ञातं च अभवत्; तदा स्वयम्भूः, अव्यक्तः, पुण्यकर्मणां मूलम्, उत्पन्नः। स तमः नुदन्, इन्द्रियातीतः, व्यक्तात् महत्तरोऽणुतरोऽपि, नित्यः, नारायणाख्यः, स एव सर्वं प्रकाशयितुं प्रकटितः। स्वशरीरात् चिन्तया विविधं जगत् सृष्टुम् इच्छन्, प्रथमं आपः ससृजे, तासु बीजं च न्यासीत्। तद् अण्डरूपं अभवत्, विशालं, सुवर्णरजतसदृशं, दशसहस्रसूर्यवत् दीप्तिमान्, सहस्रवर्षपर्यन्तम्। तत्र स्वदीप्त्या प्रविश्य, स्वयम्भूः, शक्त्या व्याप्य, पुनः विष्णुरूपं धारयामास। तत्रैव, आदित्यः प्रथमं उत्पन्नः; स आदिपुरुषत्वात् ब्रह्मा वेदधारकः अभवत्। अण्डस्य द्विधा कृत्वा, स स्वर्गं पृथिवीं च निर्मितवान्, दिशः च, मध्ये नित्यं आकाशं च। नद्यः अण्डात् उत्पन्नाः, पितरः मनवः च, सप्त समुद्राः अपि आन्तरजलात् जाताः, लवणशर्करामधु, सुरा, रत्नानि च पूर्णानि। सृष्टुम् इच्छन्, प्रजापतिः, तेजसः सूर्यः—मार्तण्डः—तत्र जातः। मृतात् अण्डात् जातत्वात्, मार्तण्डः स्मृतः; तस्य महात्मनः रूपं रजोगुणात्मकं चतुर्मुखः लोकपितामहः अभवत्। येन देवासुरमानुषाः सर्वे सृष्टाः, स एव महापुरुषः रजःस्वरूपः इति विद्यात्।