हरिः सुरेभ्यः प्रोवाच—“एषा सामान्यतः अप्सराः,” इति। तस्याः नाम्ना ‘उर्वशी’ इति लोके प्रसिद्धा भविष्यति। ततः, मित्रेण कामिता सा उर्वशी आहूता, तस्याः प्रोक्तम्—“मां तोषय।” सा प्रत्युवाच—“एवं भवतु।” सा नभः संचारिणी सती, नीलोत्पललोचना, वरुणेन पृष्ठतः गृहीता, किन्तु वरुणं न समन्वयत्। उर्वशी उवाच—“पूर्वं मया मित्रः वृणीत; अद्य अहं तव पत्नी नास्मि, भगवन्।” वरुणः प्रत्युवाच—“मयि चित्तं स्थापयित्वा गच्छ।” सा गता, ततः मित्रः अपि “एवं भवतु” इति उक्त्वा ताम् शशाप—“मानुष्यलोके गच्छ, सोमपुत्रेण सह सङ्गच्छ।” यत् त्वं गणिकानां मार्गेण व्यवहृतवती, तस्मात् तेन सह सङ्गच्छ। ततः मित्रवरुणयोः उभयोः रेतः कुम्भे निक्षिप्तम्, तस्मात् द्वौ श्रेष्ठौ ऋषी उत्पन्नौ। एकदा निमिः नाम राजा स्त्रीभिः सह अक्षैः क्रीडन्वन् आसीत्, तदा ब्रह्मसुतः वसिष्ठः तत्र आगतः। राज्ञा तेन सत्कृतो नाभवत्, तस्मात् मुनिः तम् शशाप—“विगतरूपः भव।” तेन अपि सः मुनिः तथैव शप्तः। उभयोः परस्परशापात् तयोः मनांसि निविविशुः, तौ च ब्रह्माणं जगन्नाथं शापमोचनाय जग्मतुः। तदा ब्रह्मणः आदेशेन निमेः चेतना नेत्रयोः प्रविष्टा, तस्मात् सर्वभूतानां निमेषः विश्रान्तये अभवत्, हे नारद। वसिष्ठः अपि यथापूर्वं कुम्भे एव स्थितः, तत्र शान्तमुनिः श्रीमान् अगस्त्यः शुभ्रवर्णः चतुर्भुजः एकनेत्रः यज्ञसूत्रकमण्डलुधरः जातः। सः मुनिः मलयपर्वतेषु कस्यचित् देशे, वैखानसव्रतेन, भार्यया सह, ब्राह्मणैः परिवृतः, अतीव कठिनानि तपांसि अकरोत्। दीर्घकालानन्तरम्, तारकासुरेण संसारः अतीव पीडितः दृष्ट्वा, सः मुनिः कोपेन वरुणालयं समुद्रं पपौ। ततः शंकराद्याः सर्वे वरदाः तेन तुष्टाः अभवन्; ब्रह्मा श्रीविष्णुश्च तस्मै वरदाने आगतौ, ऊचतुः—“वरं वृणुष्व मुनिश्रेष्ठ यत् इच्छसि।” अगस्त्यः उवाच—“पञ्चविंशति कोटि ब्रह्मसहस्रवर्षपर्यन्तं दिव्ययानं समारुह्य दक्षिणपथे वत्स्यामि।” यः कश्चन मम दिव्ययानोदयकाले पूजां करिष्यति, सः सप्तलोकाधिपतित्वं प्राप्स्यति। “एवं भवतु” इति उक्त्वा देवाः यथागतं निर्जग्मुः; तस्मात् बुधैः सदा अगस्त्याय अर्घ्यं दातव्यम्। कथं तु अगस्त्याय अर्घ्यदानं कर्तव्यमिति, हे प्रभो, सम्यक् विधिं कथय। प्रातःकाले, विद्वान् स्नात्वा, सूर्ये उदिते वा, रात्रौ वा, शुक्लवस्त्राणि माल्यानि च धारयित्वा, श्वेततिलान् गृहीत्वा, अर्घ्यं दद्यात्। निर्मलं घटं माल्यवस्त्राभरणैः शोभितं, पञ्चरत्नैः पूरितं, सर्पिषा, नान्नपुष्पफलैः च, ताम्रपात्रेण सह स्थापयेत्। घटस्य मुखे, अङ्गुष्ठमात्रं दीर्घबाहुं चतुर्मुखं सुवर्णपुरुषं सप्तधान्यवस्त्रसंवृतं स्थापयेत्। कांस्यपात्रेण, अक्षतैः, शङ्खेन च, मन्त्रेण, दक्षिणाभिमुखः, एकाग्रचित्तः, दीर्घबाहुं महोदरं ब्राह्मणं उद्धृत्य दद्यात्। शक्त्या श्वेतां गवां वत्ससमेतां रजतशृङ्गकाञ्चनमुखीं क्षीरपूर्णां घंटायुक्तां ब्राह्मणाय प्रणम्य दद्यात्। एतत् सर्वं सप्तदिनानि, दशदिनानि वा, अधिकानि वा, सप्तमे दिनोदये पर्यन्तं दातव्यम्। ततः अगस्त्याय नमः—“काशपुष्पसङ्काश, वह्निवायुसंभूत, मित्रावरुणात्मज, कुम्भसंभूत, नमोऽस्तु ते।” “देवेश, रत्नप्रिय, विन्ध्यवृद्धिक्षयकारक, मेघवारिविषापह, लङ्कावासी, नमोऽस्तु ते।” “यः वातापिं जग्धवान्, यः कदाचित् सागरं शोषितवान्, श्रीलोपामुद्रापति, तस्मै पुनः पुनः नमः।” “राजकुमारी, सौभाग्यशालिनी, मुनिपत्नी, सुरूपे लोपामुद्रे, तुभ्यं नमः, अर्घ्यं गृहाण। एतद् वर्षे वर्षे कृत्वा, न पतति, कर्म च सुफलं भवति।” हवनं कृत्वा, ततः फलं न भक्षयेत्; यः अर्घ्यं यथाविधि ददाति— सः इमं लोकं सौन्दर्यस्वास्थ्ययुक्तं प्राप्नोति; द्वितीयेन भुवर्लोकम्; ततः परमं स्वर्गम्। सप्तार्घ्यदानकृत् सप्तलोकान् प्राप्नोति; यः चैतत् सर्वजीवनं करोति, सः परं ब्रह्म प्राप्नोति। यः अत्र एषां कुम्भसंभूतमुन्यर्घ्यदानकथां पठति, शृणोति, चिन्तयति वा, स विष्णोः धाम्नि अमरगणैः पूज्यते। अथ नारद उवाच—“जनार्दन, तद् वद यत् श्रेयः स्वास्थ्यं च ददाति, परत्र अक्षयपुण्यदं, भोगमोक्षप्रदं च।” भगवान् प्रत्युवाच—“पूर्वं देवी पृष्टवती, तदा पुरहरः कैलासशिखरे स्थितः, संसारमायां व्याख्यातवान्। तां कथां धर्म्यां रमणीयां च, भोगमोक्षफलप्रदां, इदानीं ते कथयिष्यामि। श्रृणु, देवि, ध्यानपूर्वकं, पुरुषस्त्रीभ्यः समं, अनन्तपुण्यदां परां पूजाविधिं। नभस्ये, वैशाखे वा, शुभमार्गस्य अग्रे, शुक्लपक्षस्य तृतीयायां, सुस्नातः स्यात्, पिण्याकेण अभ्यञ्जनं कुर्यात्। गव्यपित्तं गोमूत्रेण, उष्णगोमये, दध्ना, चन्दनेन च मिश्रयित्वा तिलकं ललाटे धारयेत्—एषा श्रीललितायाः प्रिया, स्वास्थ्यसमृद्धिदायिनी च। प्रत्येकपक्षस्य तृतीयायां, नरः शुद्धवस्त्राणि धारयेत्, नारी संयता रक्तवस्त्राणि धारयेत्। विधवा गेरुवावस्त्राणि, कुमारी श्वेतवस्त्राणि धारयेत्; ततः देवीं पञ्चगव्येन स्नापयेत्, पयसा, मधुना, पुष्पसुगन्धितवारिणा च। एवं शास्त्रविहितं पुण्यं चरितं, अगस्त्यकुम्भसंभूतमुनिपूजनं च, भक्त्या कृत्वा, सर्वे इच्छितफलानि प्राप्नोति।