ततः प्रभवतः तान् दानवान् देवमानुषादीन् सर्वाणि चराचराणि चापीडयन्तः पुनः जलं प्रविश्य सर्वान् ऋषीन् अपि तत्र क्लेशयन्ति स्म। एवं पञ्चसप्तसहस्रवर्षाणि ते महाबलिनः जलदुर्गेण रक्षिताः त्रैलोक्यं पीडयामासुः। ततः अन्ते अग्निवायूवरौ देवराजेन प्रेरितौ आज्ञापयतुः—"एष समुद्रः अद्य शोष्यताम्!" "यतोऽयं वरुणस्य निवासः शत्रूणां शरणं जातः, तेन युयोः आज्यं विनाशः क्रियताम्," इति च। ततोऽग्निवायूवरौ शम्बरारिनं शक्रं उवाचतुः—"एष समुद्रविनाशः अधर्मः, हे देवाधिप!" "यतो महाजीवसमूहः विनश्येत्, तस्मात्, हे पुरन्दर, वयं तद् पापं न कुर्याम।" "एतस्य एकस्य योजनस्य मध्ये अपि कोट्यः जीवाः वसन्ति, हे देवश्रेष्ठ; कथं तस्य विनाशः उचितः?" इति च। एवं उक्तः देवाधिपः क्रोधेन रक्तनेत्रः ज्वलन्निव अग्निवद् क्रोधात् वाक्यम् उवाच। "अमृताः धर्माधर्मयोर् मिश्रणं न प्राप्नुवन्ति; परन्तु विशेषतः युयोः महत्त्वं धारयतोः तद् भवेत्।" "युवां वायुसहितौ मम आज्ञां उपेक्ष्य, मुनिव्रतम् अहिंसां च स्वीकृत्य, शत्रुषु धर्मार्थं न चिन्तयित्वा एवं कृतवन्तौ, हे अग्ने।" "तस्मात्, एका रूपेण, जगति मुनिरूपेण वायुसमेतः मानवः भविष्यसि।" "यदा तद् अगस्त्यरूपेण मानवः भूत्वा समुद्रं शोषयसि, तदा पुनः दिव्यत्वं प्राप्स्यसि।" इति इन्द्रस्य शापेन तस्मिन्नेव क्षणे तौ भूमौ पतितौ, हे मुने, एका कुम्भात् जन्म लेतुं प्राप्तौ। मित्रवरुणयोः तेजसा सः वसिष्ठस्य अनुजः अभवत्; अगस्त्यः तीव्रतपाः पुनः मुनिरूपेण जातः। कथं सः वसिष्ठस्य भ्राता अभवत्, हे नगरान्तक? कथं मित्रवरुणौ तस्य पितरौ स्मृतौ? कथं कुम्भजन्मागस्त्यस्य अभवत्? पुरातनः पुरुषः गन्धमादनगिरौ धर्मपुत्रः विष्णुः महत् तपः अकरोत्। तस्य तपस्याः भीतः इन्द्रः माधवमङ्गौ अप्सरससमूहेन सह तत्र विघ्नाय प्रेषितवान्। परन्तु हरिः गीतवाद्यगन्धान् कामान् वा न विक्षिप्तः, न माधवमङ्गेन कामेन च व्यग्रः अभवत्। ततोऽप्सरसां कामपीडिताः निराशाः अभवत्; तान् विक्षिप्तुम् नरश्रेष्ठः स्वस्य ऊरुतः त्रैलोक्यविमोहिनीं स्त्रीं उत्पादितवान्। तया देवाः विक्षिप्ताः; अप्सरसां मध्ये हरिः सर्वेषां देवानां पुरतः तयोः श्रेष्ठयोः उवाच। हरिः देवान् उवाच—"सा सामान्यतः अप्सरा," इति; "उर्वशी नाम्ना लोके प्रसिद्धा भविष्यति," इति च। ततः उर्वशी मित्रेण कामिता आहूता—"मां मोदय," इति; सा "एवं भवतु," इत्युक्त्वा। यदा सा व्योम्नि गच्छति स्म, तदा नीलोत्पललोचना वरुणः पृष्ठतः ताम् आदत्तवान्; सा वरुणम् अननुगृह्णन्। सा उवाच—"पूर्वं मित्रेण चयनं कृतम्; अद्य तव पत्नी नास्मि, हे प्रभो," इति; वरुणः प्रत्युवाच—"मां चिन्तयित्वा गच्छ," इति। सा गतवती, मित्रः "एवं भवतु," इत्युक्त्वा ताम् शप्तवान्—"मानुषलोके सोमपुत्रेण सह सायुज्यं कुरु।" "यस्याः वेश्यास्वभावः, तेन सह सायुज्यं कुरु," इति च। ततो मित्रवरुणौ कुम्भे वीर्यं न्यस्य, द्वौ उत्तममुनिवरौ जातौ। एकदा निमिनाम्ना राजा स्त्रीभिः सह द्यूतम् क्रीडन् वसिष्ठः ब्रह्मजः तत्र आगतः। राज्ञः तं न पूजयित्वा, मुनिः तम् शप्तवान्—"विगतशरीरः भव," इति; तेन सः मुनिः अपि तेन शप्तः। तयोः परस्परशापात् मनः निर्गतमिव, ब्रह्मणं जगदधिपतिं शापमुक्तये गतौ। ततो ब्रह्माज्ञया निमेः चेतना नेत्रेषु प्रविष्टा, सर्वजीवानां निमीलनं विश्रान्तये अभवत्, हे नारद। वसिष्ठः अपि पूर्ववत् कुम्भे स्थितः; ततो शान्तमुनिः, श्रीमत् अगस्त्यः, श्वेतः, चतुर्भुजः, एकेन नेत्रेण, सूत्रकुम्भधारी, जातः। मलयपर्वतस्य एकस्मिन् प्रदेशे वैखानसविधिना, स्वपत्नीब्राह्मणैः परिवृतः, सः कठिनं तपः अकरोत्। ततः दीर्घकालानन्तरं तारकस्य महाक्लेशं दृष्ट्वा, सः क्रुद्धः वरुणालयं समुद्रं पिबितुम् आरभत। ततो वरदानप्रदाता शंकराद्याः तेन तुष्टाः; ब्रह्मा भगवांश्च विष्णुः तं वरं दातुं आगतौ—"वरं वृणु, हे मुने," इति। "पञ्चविंशतिः कोट्यः ब्रह्मसहस्रवर्षाणि दक्षिणमार्गे दिव्ययानं स्थास्यामि।" "यः मम दिव्ययानोदयकाले पूजां करिष्यति, सः सप्तलोकाधिपः भविष्यति।" इत्युक्त्वा "एवं भवतु" इत्यनु देवाः यथागतं प्रस्थिताः; तस्मात् बुधः सदा अगस्त्याय अर्घ्यं दद्यात्। कथं तस्य अर्घ्यदानं, हे प्रभो? अगस्त्यपूजायाः विधिं ब्रूहि। प्रभाते स्नानं कृत्वा, शुक्लवस्त्रहारधारी, शुक्लतिलान् गृहीत्वा, शुद्धं कुम्भं पुष्पवस्त्राभरणैः भूषितं, पञ्चरत्नपूर्णं, घृतपात्रं, विविधान्नफलानि, ताम्रपात्रं च स्थापयेत्।