राज्ञे कथयामि वृक्षोत्सवस्य विधिं यथाशास्त्रं। सर्वे वृक्षाः औषधजलैः अभिषिक्ताः, पिष्टकक्षेपैः अलङ्कृताः, माल्यैः भूषिताः, वस्त्रैः वेष्टिताः च सन्ति। तेषां सर्वेषां सुवर्णसूच्याः कर्णवेधनं कर्तव्यम्, सुवर्णदण्डेन अञ्जनं च योज्यते। सप्त वा अष्ट फलं, यथाकालं शुद्धं, प्रत्येकस्य वृक्षस्य सिद्धं भवति, तानि वेदिपर्यन्ते स्थाप्यन्ति। गुग्गुलु धूपः श्रेष्ठः—तं ताम्रपात्रेषु सप्तधान्यैः सह स्थापयित्वा, वस्त्रैः, सुगन्धैः, च उष्णगन्धैः अभ्यञ्जनं कुर्यात्। सर्वेषु वृक्षेषु कुम्भान् स्थाप्य, तान् सुवर्णेन पूर्य, देवतेभ्यः हविर्देयम्। प्रत्येकस्य, विशेषतः लोकपालानां, इन्द्राद्याः आरभ्य, वृक्षेश्वरस्य च, द्विजातिभिः यज्ञं विधाय अग्निहोत्रं कुर्यात्। ततः श्वेतवस्त्रधारिणीं गौः, सुवर्णाभरणयुक्ता, क्षीरसमृद्धा, कांस्यपात्रैः, सुवर्णशृङ्गयुक्ता, वृक्षमध्ये उत्तरदिशं मुक्तव्या। ततः मन्त्राभिषेकः, गीतैः, शुभगीतैः, ऋग्यजुःसाम मन्त्रैः, वरुणमन्त्रैः च, श्रेष्ठब्राह्मणः तैः कुम्भैः वृक्षान् स्नापयेत्। स्नानं कृत्वा, श्वेतवस्त्रधारी यजमानः, सर्वान् ऋत्विजः गवां दानेन, यथाशक्ति, एकाग्रचित्तः पूजयेत्। चतुर्दिनं क्षीरयुक्तं भोजनं दद्यात्, सुवर्णसूत्रवस्त्राणि, कङ्कणानि, मुद्रिकाः, शुद्धवस्त्राणि, शय्यापात्राणि, उपानहः च दद्यात्। अग्निहोत्रं सरषपैः, यवैः, कृष्णतिलैः, पलाशकाष्ठेन कुर्यात्। चतुर्थे दिने उत्सवः, पुनः दानं यथाशक्ति। यत्किञ्चित् प्रियतमं, तद् अनसूया दद्यात्; आचार्याय द्विगुणं दद्यात्, प्रणम्य विसर्जयेत्। यः बुद्ध्या एतद्विधिना वृक्षोत्सवमाचरेत्, स सर्वान् कामान् लभते, अनन्तं फलम् अनुभवति। एकं वृक्षं स्थापयन् अपि, स त्रिंशत्सहस्रवर्षाणि इन्द्रस्य स्वर्गे वसति। यः भूतान्—अतीतान् भविष्यत् च—वृक्षसमत्वेन रक्षति, स परमसिद्धिं प्राप्नोति, यत्र पुनर्जन्म दुर्लभम्। यः एतद् नियमितः शृणोति वा पठयति वा, स देवैः पूज्यते, ब्रह्मलोकं प्राप्नोति। अधुना अन्यं विधिं वक्ष्यामि, सर्वकामफलप्रदं, पुराणविद्भिः 'सौभाग्य-शयन' इति प्रसिद्धम्। पुरा, यदा भूः, भुवः, स्वः, महः लोकाः दग्धाः, सर्वभूतानां सौभाग्यं एकत्र समागतं, वैकुण्ठं गत्वा विष्णोः वक्षसि स्थितम्। दीर्घकाले, पुनः सृष्टौ, जगति अहंकारावृतं, आदिभूतैः, परमात्मना च युक्तं, पद्मासनस्य (ब्रह्मणः) कृष्णस्य च स्पर्धायां, तीव्रः अग्निसदृशः रूपः उत्पन्नः, हरिवक्षः दग्ध्वा तस्मात् सारः उत्पन्नः। सौभाग्यं विष्णोः वक्षसि शरणं गत्वा तत्र एव स्थितम्, यावत् भूमिपृष्ठं प्राप्तम्। तं सारं ब्रह्मपुत्रः दक्षः आकाशे उत्तोल्य, पानं कृत्वा, तद् सौंदर्यरूपं अभवत्। दक्षे महाबलः, तेजः च उत्पन्नम्; शेषं भूमौ पतितम्, अष्टधा विभक्तम्। तस्मात् सप्त सौभाग्यदायकाः जनानाम् उत्पन्नाः—इक्षु, रसाधिपः, माषः, यवः, धान्यं च। तथैव, रूपान्तरेषु—गोदुग्धम्, कुसुम्भम्, कुंकुमम्, अष्टमं लवणम्—एते 'सौभाग्यरूपाणि' कथ्यन्ते। यत् ब्रह्मपुत्रेण पीतम्, योगविद्या-ज्ञेन, तस्य कन्या अभवत्—सतीति प्रसिद्धा। सा सर्वलोकात् शोभायाः अधिका, 'ललिता' इति प्रसिद्धा; धनुष्मता (शिवेन) त्रिलोकसुन्दरी विवाहिता। सा देवी सौभाग्यपूर्णा, भोगमोक्षप्रदा; भक्त्या पूज्यन्ती, कः पुरुषः वा स्त्री वा कामं न प्राप्नुयात्? कथं सा विश्वधारिणी देवी पूजनीयाः, हे जनार्दन, विश्वेश, विस्तारतः पूजाविधिं वद। वसन्तमासे आगते, तृतीयं दिनं, प्रियायाः, शुक्लपक्षे प्रभाते, तिलैः स्नानं कर्तव्यम्। तस्मिन दिने, सती देवी शुभवर्णा, विश्वात्मना विवाहमंत्रैः परिणीता। तृतीयं दिनं, देवेशं सह तया पूजयेत्, फलैः, धूपैः, दीपैः, नैवेद्यैः च। गोपञ्चगव्यैः, सुगन्धजलैः, प्रतिमां स्नापयित्वा, गौरीं चन्द्रशेखरेण सह पूजयेत्। पादयोः पातालाय नमः, शिवाय शिवपादयोः; 'शिवा', 'जय' इति उच्चार्य, गुल्फयोः पूजनम्। 'त्रिगुण' रुद्राय, 'भवानी' जङ्घायुग्मे, 'शिवा' रुद्रेश्वर्यै, 'विजया' जानुयुग्मे, हरिकेशाय च, उरूयुग्मे 'वरदाय नमः'। ईशाय, देवीकटी; शंकराय, नाभि; कोटवी, पार्श्वयोः; त्रिशूलधारिण्यै, त्रिशूलधारिणे। मङ्गलाय नमः—विशेषतः उदरस्य पूजनम्; सर्वव्यापिने रुद्राय, ईशान्यै स्तनयुग्मे। शिवाय वेदस्वरूपाय, रुद्राण्यै कण्ठे; त्रिपुरघ्नाय, सर्वेशाय; अनन्ताय हस्तयुग्मे। त्रिनेत्राय हराय, कालाग्निप्रियाय, भूषणानि सदा सौभाग्यनिवासरूपे पूजनीयानि; स्वाहा, स्वधा, मुखे; ईश्वराय त्रिशूलधारिणे। अशोकमधुवासिन्यै, ओष्ठौ सौभाग्यप्रदौ पूजनीयौ; स्थाणवे, हराय, दन्ताः; चन्द्रमुखप्रियाय च। एवं विधिना, श्रद्धया, भक्त्या, पूजायाः, देवीशिवयोः सम्पूर्णं सौभाग्यं लभ्यते, सर्वकामाः सिद्ध्यन्ति, मोक्षः च प्राप्यते।