नारदः महर्षिः दिव्यव्रतस्य विधानं श्रवणाय उत्सुकः सन्निविष्टः आसीत्। तस्य प्रश्नं श्रुत्वा, भगवतः शिवस्य व्रतविधिं विस्तरेण कथयामास। यः कठोरस्थानयुक्ते च भरण्यां दिवाकररूपे कण्ठं पूजयेत्, अग्निरीक्षे ग्रीवा पूज्या, रोहिण्यां अम्बुजेशस्य अधरं पूजयेत्। मृगनक्षत्रे दन्तान् मुरारेरिव पूजयेत्, हरये नमः, सवित्रे जिह्वायां नमः, शंकराय नासिकायां पुनर्वसौ नमः। कपोलं कमलप्रियस्य पूजनीयम्, पुष्ये वेदशरीरधारिणः केशाः पूज्या, सर्पे देवप्रियस्य शिरः, मग्हायां गोगणेशस्य कर्णौ पूजनीयौ। पूर्वाफल्गुन्यां शम्भोः नेत्रौ गोब्राह्मणसम्मानाय पूजनीयौ, उत्तराफल्गुन्यां विश्वेश्वरस्य भ्रूभ्यौ पूजनीयौ। पाश, अंकुश, त्रिशूल, पद्म, कपाल, सर्प, चन्द्र, धनुष्—एतेषां धारिणे नमः; शिवाय नमः, गजासुर, काम, पुर, अन्धकादीनां विनाशकारिणे नमः। एवं विश्वेश्वरस्य अन्यानि शस्त्राणि सर्वदा पूजनीयानि। शिवपूजायाम् अन्नं तैलरहितं, शाकमांसलवणशेषरहितं भक्षयेत्। रात्रौ उपवासं कृत्वा, पुनर्वसौ उदुम्बरपात्रे स्नेहयुक्तं शालिप्रस्थं ब्राह्मणाय दद्यात्। तस्मिन्पात्रे स्थाप्य, सुवर्णसहितं ब्राह्मणाय समर्पयेत्; सप्तमे दिने व्रतसमाप्तौ वस्त्रयुग्मं दद्यात्। चतुर्दशी आगच्छति नारदवर्षे, भक्त्या ब्राह्मणान् गुडक्षीरस्नेहादिभिः तर्पयेत्। ततः अष्टदलमध्यकर्णयुक्तं सुवर्णकमलं, शुद्धं, अष्टाङ्गुलं, मणिपत्रैः शोभितं निर्मायेत्। विशुद्धं शय्यं, दोषरहितं, उपपदं, आसनं, पादपिठं, व्यजनं च स्थापयेत्। पात्राणि, पादत्राणं, छत्रं, चामरं, आसनं, दर्पणं, भूषणानि, फलानि, वस्त्रं, गन्धं च सम्यक् योजयेत्। तत्र, कमलं स्थाप्य, गुणैः अलङ्कृत्य, पीतवर्णां गव्यं, वस्त्रयुक्तां, सद्गुणां, दुग्धदायिनीं स्थापयेत्। रजतपादां, सुवर्णशृंगां, बालयुक्तां, कांस्यदोहनीं गव्यं पूर्वाह्णे मन्त्रैः दद्यात्, ताम् अतिक्रम्य न गच्छेत्। सूर्यस्य स्थलं यथा न कदाचित् रिक्तं, सदा दीप्तं, स्थिरं, समृद्धं, रमणीयं—तथा मम सिद्धयः सन्तु। देवाः यथा त्वत्तः श्रेष्ठं न जानन्ति, हे दोषरहित, तथा माम् अनन्तसंसारदुःखसागरात् उद्धर। ततः प्रदक्षिणं कृत्वा, नमस्कृत्य, विसर्जयेत्; शय्यादिकं ब्राह्मणगृहं नयेत्। चन्द्रशेखरस्य व्रतं दुष्टाय, कपटी, कुतर्कदुष्टाय, निन्दकाय, अत्यधिकदूषकाय न प्रकाशयेत्। एष रहस्यं भक्ताय संयताय कथयेत्; शिवस्य आनन्दजनकं। वेदज्ञाः वदन्ति—अस्य एकाक्षरस्य अपि महापापं नाशयति। यो बन्धु, पुत्र, धन, भार्यादिभिः वियुक्तः, देवेषु आनन्दं जनयति, तस्य रोगः, दुःखं, क्लेशः न भवति; स्त्री अपि भक्त्या कृत्वा तद्वद्। एतद् व्रतं वसिष्ठेन, नगरजयेन, कुबेरः, इन्द्रेण च कृतम्; केवलं स्तुत्या पापं नश्यति—न संशयः। अधुना कृष्णाष्टमीं वक्ष्यामि, या सर्वपापं नाशयति; शान्तिं, मोक्षं, विशेषतः विजयम् पुरुषाणां ददाति। मार्गशीर्षे शंकरं, पौषे शम्भुं, माघे महेश्वरं, फाल्गुने महादेवं पूजयेत्। चैत्रे स्थाणुं, वैशाखे शिवं, ज्येष्ठे पशुपतिं, आषाढे उग्रं पूजयेत्। श्रावणे शर्वं, नभस्ये त्र्यम्बकं, आश्वयुजे हरं, कार्तिके ईशानं पूजयेत्। सर्वासु कृष्णाष्टम्यः, यः समर्थः, ब्राह्मणान् गव्य, भूम्या, सुवर्णेन, वस्त्रैः पूजयेत्; शिवभक्तः उपवासं कृत्वा। पञ्चगव्य, गोमूत्र, स्नेह, दुग्ध, तिल, यव, कुशोदक, गोशृंग, गोमय, सिरिष, अर्क, बिल्वपत्र, दधि—एतानि भक्षयित्वा, शंकरं रात्रौ पूजयेत्। महर्षयः एतानि षट् वृक्षान् जानन्ति—अश्वत्थ, वट, उदुम्बर, प्लक्ष, पलाश, जम्बु। मार्गशीर्षे, आषाढे, मासद्वये, तेषां वृक्षाणां दन्तपवनपत्रं एकं भक्षयेत्। देवतायै अर्घ्यं, कृष्णगव्यं कृष्णवस्त्रैः, समाप्तौ दधोदनं, छत्रं, ध्वजं, व्यजनं च दद्यात्। द्विजातये पञ्चरत्नयुक्तं कुम्भं, कृष्णगव्यं, सुवर्णं, विविधं वस्त्रं दद्यात्; अशक्तः एकं गव्यं यथाशक्ति दद्यात्। धनसंबन्धे कपटं न कुर्यात्; तद् दोषजनकं। कृष्णाष्टमीं सप्तशतानि त्रिकल्पानि कृत्वा, देवैः पूजितः, शिवलोकं गच्छति। यः दीर्घायुष्मान्, आरोग्ययुक्तः, वंशवृद्धिसहितः, राजकुलानुगतः पुनः पुनः जन्मं लभते; तस्मै, हे चन्द्रशेखर, विस्तरेण व्रतं कथय। सर्वं यथावत् पृष्टं, अक्षयपुण्यदायकं; पुराणज्ञातं रहस्यं वक्ष्यामि। एतद् उत्तमं व्रतं रोहिणी-चन्द्र-शयनम्; तत्र सोमनामभिः नारायणं पूजयेत्। यदा सोमवारे शुक्लपक्षे पञ्चदशी भवति, अथवा पूर्णिमा ब्राह्मणक्षत्रनक्षत्रे, तदा पञ्चगव्य, राईबीजैर् स्नानं कुर्यात्; 'अप्यायस्व' मन्त्रं अष्टशतानि पुनः जपेत्। शूद्रः अपि परमभक्त्या, नास्तिकवाक्यं वर्जयित्वा, सोमाय वरदाय, विष्णवे च नमः पुनः पुनः दद्यात्। जपसमाप्ते स्वगृहं गत्वा, मधुसूदनं फलपुष्पैः, सोमनामभिः पूजयेत्। शान्ताय सोमाय नमस्कृत्य, अनन्तस्थानं चरणं पूजयेत्; जानु, जंघे, उरू जलोदरे, कटिं अनन्तबाहवे पूजयेत्। एवं दिव्यव्रतानुष्ठानं नारदाय शिवः प्रसन्नेन मनसा विस्तरेण कथयामास।