ये धर्मव्रतानां महात्म्यं पुराणविद्वद्भिः सम्यक् उद्घोषितं, तत् अहं एकस्मिन् कथा-सङ्ग्रहे सम्यक् वर्णयामि। ये ये जनाः उपवासं कर्तुं न शक्ष्यन्ति, तेषां कृते रात्रौ भोजनं अनुमतं; तथापि एतत् व्रतं कृत्वा महान् अक्षयः पुण्यलाभः स्यात्। एष आदित्यशयनव्रतं इति प्रसिद्धं, यत्र शङ्करस्य विधिवत् पूजनं कर्तव्यं, यथा पुराणज्ञैः नक्षत्रविशेषेषु निश्चितम्। सप्तमी तिथिः हस्ते पतति, सूर्यदिनं वा सूर्यगमनं वा यदा भवति, तदा सर्वकामार्थं तिथि: सर्वत्र शुभा इति। तस्मिन् दिने उमां महेश्वरं च सूर्यनामभिः पूजयेत्; शिलिङ्गे सूर्यपूजनं विधिपूर्वकं कुर्यात्। शिवः रविः च मध्ये कदापि भेदः नास्ति; अतः श्रेष्ठमुनये गृह एव शम्भुं पूजयेत्। तत्र हस्ते सूर्याय हस्ते नमः, अर्काय पादे नमः; चित्राय गुल्फे, स्वात्यां जंघाय पुरुषोत्तमाय; विशाखाय जानुयुग्मे धात्रे। अनूराधाय सहस्रभानुश्रोत्रे पूजनं, ज्येष्ठाय अनङ्गस्य गुह्यदेशे नमः, श्रोणिप्रान्ते इन्द्राय सोमाय च नमः। पूर्वोत्तराषाढयोः त्वष्ट्रे नाभौ नमः, सप्ततरङ्गमाय; श्रवणे तीक्ष्णांशवे उदरदेशे, धनिष्ठाय विकर्तनाय पृष्ठे नमः। जलाधिपे नेत्रप्रदेशः तमोहराय पूज्यः, पूर्वोत्तराभाद्रपदयोः चण्डकरबाहू पूज्यौ। द्विजश्रेष्ठ, सामनां पतये हस्तयुग्मं पूज्यं; रेवत्यां नखाः, अश्विन्यां सप्ताश्ववाहाय नमः। भरण्यां दिवाकराय कण्ठप्रदेशः पूज्यः; अग्निरिक्षाय ग्रीवा, रोहिण्यां अम्बुजेशाय अधरः, नारद। मृगे मुरारिदन्ताः पूज्याः, हरये नमः; सावित्रे जिह्वाय, शङ्कराय नासिकाय पुनर्वसौ। कपोलं पद्मप्रियाय पूज्यं, पुष्ये वेदशरीरिणे केशाः; सर्पे देवप्रियाय शिरः, मगाय गोगणेशाय कर्णौ। पूर्वफल्गुन्यां शम्भोः नेत्रे गोब्राह्मणपूजाय पूज्ये, उत्तरफल्गुन्यां विश्वेश्वराय भ्रूयुग्मं पूज्यं। पाशं, अंकुशं, त्रिशूलं, पद्मं, कपालं, सर्पं, चन्द्रं, धनुः—एतेषां धारिणे नमः; शिवाय गजासुरकामपुरान्धकादिनाशकारणमूलाय नमः। एवं विश्वेश्वरस्य शस्त्राणि सर्वदा पूजनीयानि; शिवस्य पूजनं कुर्यात्, तत्र तैलशाकमांसलवणशेषरहितं भोजनं कुर्यात्। रात्रौ उपवासं कृत्वा, पुनर्वसौ उदुम्बरपात्रे सर्पिसंयुक्तं शालिधान्यं ब्राह्मणाय समर्प्येत्। पात्रे स्थाप्य, तं सुवर्णसहितं ब्राह्मणाय दद्यात्; सप्तमे दिने व्रतसमाप्तौ वस्त्रयुग्मं अपि दद्यात्। चतुर्दशी आगच्छति, नारदवर्षे, ब्राह्मणान् गुडक्षीरसर्पिसदृशेन भोजनं कुर्यात्। तत्र अष्टपत्रकम् मध्यबीजयुक्तं सुवर्णपद्मं निर्माय, अश्टाङ्गुलं शुद्धं, मणिपत्रैः शोभितं स्थापयेत्। दोषरहितं शय्यां, शयनपीठं, आसनं, व्यजनं च सम्यक् स्थापयेत्। तत्र पात्राणि, पादत्राणं, छत्रं, चामरं, आसनं, दर्पणं, भूषणानि, फलानि, वस्त्रं, गन्धं च यथायोग्यं स्थापयेत्। तत्र पद्मं स्थाप्य, गुणैः अलङ्कृत्य, पीतगायं वस्त्रयुक्तां, सदाचारां, दुग्धदायिनीं च स्थापयेत्। रजतपादां सुवर्णशृङ्गां, वत्सयुक्तां कांस्यदोहनपात्रयुक्तां गायं पूर्वाह्ने मन्त्रमुखेन दद्यात्, तां न लङ्घयेत्। हे सूर्य, यथा तव शयनं कदापि रिक्तं न भवति, सदा तेजस्वि, स्थिरं, समृद्धं, रम्यं च—तथा मम सिद्धयः सन्तु। देवाः यथा त्वत्तः श्रेष्ठं न जानन्ति, हे दोषरहित, तथा माम् अनन्तसंसारदुःखसागरात् उद्धर। तदनन्तरं प्रदक्षिणं कृत्वा, प्रणम्य, विसर्जयेत्; शय्यादिकं सर्वं ब्राह्मणगृहं नयेत्। एष चन्द्रशेखरव्रतं दुष्टाय, मिथ्यावादी, कुतर्कदूषिताय, निन्दकाय, अतिशयपापवादिनाय न प्रकाशयेत्। श्रद्धालुशान्तात्मने एव एष रहस्यं कथनीयम्; शिवसुखदं, वेदविद्भिः उक्तं—एतस्य एकाक्षरस्य अपि पठनं महापापं नाशयति। यो जनः बान्धवपुत्रधनपत्नीवियोगः स्यात्, देवानां प्रियं कुर्वन्, रोगं दुःखं क्लेशं न प्राप्नोति; स्त्री अपि श्रद्धया कृत्वा न दुःखं प्राप्नोति। वसिष्ठः, नगरजयः, कुबेरः, इन्द्रः च एतत् कृतवन्तः; केवलं स्तवनं कृत्वा सर्वपापं नश्यति—नात्र संशयः। अधुना कृष्णाष्टमीं व्रतं वक्ष्यामि, यत् सर्वपापं नाशयति; शान्तिं मोक्षं, विशेषतः विजयं पुरुषेभ्यः ददाति। मार्गशीर्षे शंकरं, पौषे शम्भुं, माघे महेश्वरं, फाल्गुने महादेवं पूजयेत्। चैत्रे स्थाणुं, वैशाखे शिवं, ज्येष्ठे पशुपतिं, आषाढे उग्रं पूजयेत्। श्रावणे शर्वं, नभस्ये त्र्यम्बकं, आश्वयुजे हरं, कार्तिके ईशानं पूजयेत्। सर्वासु कृष्णाष्टम्यः, यः समर्थः, शिवभक्तः उपवासं कृत्वा, ब्राह्मणान् गोभूमिसुवर्णवस्त्रैः पूजयेत्। पंचगव्यं—गोमूत्रं, सर्पिः, दुग्धं, तिलः, यवः, कुशोदकं, गोशृङ्गं, गोमयः, शिरीषः, अर्कः, बिल्वपत्रं, दधि—एतानि सेवनं कृत्वा, शंकरं रात्रौ पूजयेत्। महर्षयः एतानि षड्वृक्षाणि जानन्ति: अश्वत्थ, वट, उदुम्बर, प्लक्ष, पलाश, जम्बु। मार्गशीर्षे आषाढे च, प्रत्येकमासे एतेषां दन्तपवनपत्रं एकैकं खादेत्। देवतायै अर्घ्यं दद्यात्, कृष्णगायं कृष्णवस्त्रसहितं, व्रतसमाप्तौ दधोदनं, छत्रं, ध्वजं, व्यजनं च समर्पयेत्। एवं एष व्रतविधिः शिवस्य महात्म्यं, पुण्यं, पापनाशनं च, श्रद्धया कृत्वा सर्वसुखं, मोक्षं, विजयं च लभ्यते।