धर्मः, अर्थः, कामः, मोक्षः च—एते सर्वे प्रत्येकं पुराणेऽत्र उल्लिखिताः, तेषां च विपरीतानां फलानां वर्णनं यत्र अस्ति। सात्त्विकेषु पुराणेषु हरेः महात्म्यं प्रधानं दृश्यते; राजसपुराणेषु ब्रह्मणः महत्त्वं मुख्यं विदितम्। तथैव अग्नेः महात्म्यं कथ्यते, तामसपुराणेषु शिवस्य; मिश्रपुराणेषु सरस्वत्याः पितृणां च महत्त्वं प्रतिपाद्यते। सत्यवत्याः पुत्रः, अष्टादश पुराणानि रचयित्वा, समग्रं भारताख्यं आख्यानं निर्मितवान्, यः शतसहस्रश्लोकैः विस्तारितः वेदानां अर्थेन समृद्धः। तद्रामस्य परमं चरितं, यद्वाल्मीकेन उक्तं ब्रह्मणा च उद्घोषितम्, तद् विस्तृतरूपेण शतकोटिपर्यन्तं गच्छति। एवं नारदाय समाहितम्, पुनः वाल्मीकेयाय, वाल्मीकेन च लोके धर्मार्थकामोपायेन सम्यक् संगृहीतम्—पञ्चपञ्चाशत्सहस्राणि तानि मनुष्येषु कीर्त्यन्ते। पुराणानि प्राचीनचक्रवर्तिनि विद्वांसः जानन्ति; पुण्यं, प्रसिद्धं, जीवदायकं पुराणानां क्रमः। यः पठति वा शृणोति वा, सः परमं पदं प्राप्नोति। एषः शुद्धः, कीर्तिनिधिः, पितृभिः अतीव प्रियः, देवेषु च अमृतस्य सदृशः; नूनं एषः सदा मनुष्याणां पापानि निवारयति। अधुना दानव्रतोपवासानां कर्तव्यं सम्यक् उद्घोषयामि, यथा अत्र मत्स्ये प्रतिपादितम्। नारदस्य महात्मनः महादेवेन सह संवादे, यथावत् यद् धर्मार्थकामसिद्ध्यर्थं घटितम्, तत् वर्णयिष्यामि। एकदा नारदः विनयेन, अहंकाररहितः, कामनाशनस्य स्वाङ्गनाशनस्य हरस्य कैलासशिखरे उपविष्टस्य पृष्टवान्—"भगवन्, देवदेव, ब्रह्माविष्ण्विन्द्रनायक, शुभैः आरोग्यैः सौन्दर्यैः दीर्घायुष्या श्रीसमृद्धिभिः युक्तः—कथं पुरुषः त्वं वा विष्णुं प्रति भक्तः भवति?" "कथं वा स्त्री, विधवा अपि, सर्वगुणश्रीसम्पन्ना, क्रमशः मोक्षं प्राप्नोति? भगवन्, यद्व्रतं तत्र उद्घोषय।" शिवः उवाच—"सुपृष्टं त्वया ब्राह्मण, सर्वलोकहिताय। यद्व्रतं शान्तये अत्र श्रूयते—तत् शृणु नारद।" "नक्षत्रपुरुषाख्यं व्रतं नारायणस्वरूपं, चरणाद्युत्तानं क्रमशः विष्णुनामजपेन कर्तव्यम्।" "चैत्रमासे नक्षत्रारम्भे वासुदेवमूर्तिं पूजयेत्, ब्राह्मणं पाठाय व्यवस्थित्य।" "मूले विष्वधरं चरणे, गुल्फावनन्तं गुल्फे, रोहिण्यां वरदं जङ्घे, द्विजानु वा अश्विकुमारं जानुयोः पूजयेत्।" "पूर्वोत्तराषाढयोः ऊरू 'नमः शिवाय' इति पूजयेत्; पूर्वोत्तरफलगुन्योः कटिम् 'नमः पञ्चशराय' इति पूजयेत्।" "नरद, शार्ङ्गधरविष्णुं कटीदेशे पूजयेत्; कृतिका तथा द्विभाद्रपदयोः पार्श्वयोः 'नमः केशिनिषूदनाय' इति पूजयेत्।" "रेवत्यां दामोदराय पार्श्वयोः पूजयेत्; अनुराधायां माधवाय उरः पूजयेत्।" "धनिष्ठायां पृष्ठं पापसमूहनाशनं पूजयेत्; विशाखायां शङ्खचक्रखड्गगदाधरं भुजयोः पूजयेत्।" "हस्ते मधुसूदनं हस्तयोः पूजयेत्; पुनर्वसौ सामगायिने अङ्गुल्यग्रे पूजयेत्।" "सर्पनक्षत्रे मत्स्यरूपस्य नखानि पूजयेत्; कूर्मरूपस्य पादौ पूजयेत्, तेषु शरणं याचेत्। ज्येष्ठे हरिग्रीवं पूजयेत्।" "कर्णयोः वराहाय नमस्कृत्य पूजयेत्; श्रवणेन जनार्दनः पूज्यते। पुष्ये राक्षसवधे मुकं पूजयेत्, नरसिंहाय नमस्कृत्य पूजयेत्।" "स्वात्यां वामनाय पुनः पुनः नमः; दन्ताग्राणि पूजयेत्। वरुणे हरिमुखं पूजयेत्, भ्रुगुप्रियं पूजयेत्।" "माघे रामाय नमः; रघुकुलानन्दाय नासिकां पूजयेत्। मृगशिरे श्रेष्ठे रामस्य नेत्रे पूजयेत्, चञ्चलाक्षाय नमः।" "चित्रायां बुधाय शान्ताय नमः; मुरारये ललाटं पूजयेत्। भरण्यां विष्णवे शिरः पूजयेत्; कल्किरूपे विश्वेश्वराय नमः।" "आर्द्रायां पुरुषोत्तमस्य केशं पूजयेत्; हरये नमः। उपवासे नक्षत्रे च द्विजश्रेष्ठः भक्त्या पूजयेत्।" "व्रतसमाप्तौ, सर्वगुणसम्पन्नाय, सामगायिनः रूपवाक्चारित्रयुक्ताय, सुवर्णमयं विस्तीर्णं दीर्घबाहुं मुक्तामणिवज्रालङ्कृतं दद्यात्।" "पूर्णकलशस्थं हरिप्रतिमां वस्त्रैः गोभिः शय्यया पात्रादिभिः सहितं द्विजश्रेष्ठाय दद्यात्।" "यदस्ति, यद्दातव्यं, तद् द्विजातये स्वहिताय दद्यात्। हिरण्यगर्भ, अच्युत, रुद्रस्वरूप, सर्वेषां कामान् पूरय।" "पुरुषोत्तमं लक्ष्म्या सह पत्न्या च सुवर्णशय्यां मन्त्रजपेन, दोषरहितां दद्यात्।" "यथा विष्णुभक्तानां कदाचित् दुःखं न भवति, तथा केशवसम्पदा आरोग्यं च परमभक्तिः लभ्यते।" "यथा जनार्दनस्य शय्या लक्ष्म्याव्याप्ता, तथा मम शय्या जन्मजन्मनि कदापि रिक्ता न भवतु, हे कृष्ण।" "एवं वस्त्रगन्धानुलेपनादिकं नक्षत्रपुरुषज्ञाय दत्वा ब्राह्मणं विसर्जयेत्।" "सर्वेषु नक्षत्रेषु उपवासं कृत्वा, तैललवणादिकं, यथाशक्ति भोजनं, धनविषये कपटमुक्तं सेवनं।" "एवं विधिना नक्षत्रपुरुषं पूज्य, सर्वकामाः लभ्यन्ते, विष्णुलोके सम्मानं प्राप्यते।" "यत्पापं ब्रह्महत्यादि स्वयम् वा पित्रादि वा कृतं, तत् सर्वं विनश्यति।" "यः श्रद्धया व्रतं पठति वा शृणोति वा, उत्तमपुरुषः तद् आचर्य, कलिकल्पमलानि नाशयति, मुरारिगौरवफलानि मनुष्येभ्यः ददाति।" "ये उपवासं कर्तुं असमर्थाः, तैः तद् फलमिच्छद्भिः, अभ्यासहीनैः वा रोगग्रस्तैः वा, किम् उत्तमं व्रतं कर्तव्यम्?