यो यः कश्चन पुरुषः पुराणपारायणकाले तद् पुराणं च सौम्यचर्मणा सह ददाति, स सहस्रराजसूयफलं लभते, सुवर्णगावं च प्राप्नोति, ब्रह्मलोकस्य च फलं आप्नोति। एष चतुर्लक्षश्लोकसंख्यकः ग्रन्थः महर्षिणा व्यासेन विरचितः, मम पितरः पितामहश्च मया च तुभ्यं सम्प्रेषितः। लोकहितार्थं परमर्षिणा संक्षेपेणैतदुक्तम्, देवानामपि मध्ये एष दशशतकोटिपर्यन्तं विस्तीर्णः। अधुना अहम् अस्य पृथक्पृथक् विभागान् प्रवक्ष्यामि ये लोके प्रतिष्ठिताः। यत्र पद्मपुराणे नरसिंहचरितं कथ्यते, तत् नरसिंहपुराणमिह षोडशसहस्रश्लोकमिति प्रसिद्धम्। यत्र कार्त्तिकेयेन नन्दायाः माहात्म्यं कीर्त्यते, तत् नन्दीपुराणं नाम लोके प्रसिद्धम्। यत्र साम्बकथायुक्तं वर्ण्यते, तत् साम्बपुराणमिति मुनिभिः प्रतिपादितम्। पण्डिताः प्राचीनकल्पपुराणानि वेदन्ति; पुराणानां क्रमः श्रियं कीर्तिं च दीर्घायुष्यम् आनयति। तत्र आदित्यनामापि निर्दिश्यते। यद् यत् पुराणं षोडशात् पृथक् निर्दिश्यते, तत् तस्मादेव उत्पन्नमिति विद्धि द्विजोत्तम। पञ्च लक्षणानि पुराणेषु स्मृतानि—सर्गः, प्रतिसर्गः, वंशः, मन्वन्तरं, वंशानुचरितं च—एतानि पञ्च पुराणलक्षणानि। ब्रह्मणो विष्णोः सूर्यस्य रुद्रस्य च माहात्म्यं, जगतः प्रतिसर्गः, दानानि च पञ्चविधे पुराणे वर्ण्यन्ते। धर्मार्थकाममोक्षाश्च सर्वेषु पुराणेषु कीर्त्यन्ते, तेषां विपरीतफलानि अपि। सात्त्विकेषु पुराणेषु हरेर्माहात्म्यं प्रधानं, राजसपुराणेषु ब्रह्मणो माहात्म्यं श्रेष्ठम्। तथैवाग्नेः माहात्म्यं, तामसेषु शिवस्य च, मिश्रपुराणेषु सरस्वत्याः पितॄणां च माहात्म्यं कीर्त्यते। सप्तदशपुराणानि रचयित्वा सत्यवत्याः सुतः सर्वं भारताख्यं आख्यानं निर्ममे, यत् लक्षशतेन विस्तारितं, वेदार्थसमन्वितम्। सा श्रीरामस्य कथा या वाल्मीकिना प्रोक्ता, या च ब्रह्मणा प्रतिपादिता, सा विस्तारतः शतकोटिपर्यन्तं गता। एतद् नारदाय संक्षिप्य, पुनः वाल्मीकये च, वल्मीकिना च लोके धर्मार्थकामोपायत्वेन संगृहीता, पञ्चपञ्चाशत्सहस्राण्युक्तानि मर्त्येषु प्रसिद्धानि। प्राज्ञाः प्राचीनकल्पपुराणानि वेदन्ति; पुराणानां क्रमः पुण्यः, कीर्तिदः, आयुष्करः। यः शृणोति वा पठति वा, स परमां गतिं प्राप्नोति। एषः शुद्धः, कीर्तिनिधिः, पितॄणां प्रियतमो, देवानाममृतोपमः, नित्यं पापं नाशयति। अधुना अहं दानव्रतानां च व्रतविधीनां च सम्पूर्णधर्मान् मत्स्यपुराणे प्रतिपादितान् विस्तरेण वक्ष्यामि। महात्मनोर् नारदमहादेवयोः संवादे यथावत् धर्मार्थकामप्रदं यद् अभवत् तत् वर्णयिष्यामि। कदाचित् नारदः नम्रः अहङ्काररहितः कैलासशिखरे स्थितं कामारिं स्वाङ्गहारिणं हरं पप्रच्छ। ‘‘भगवन्, देवदेव, ब्रह्माविष्ण्विन्द्रनायक, सौम्यस्वरूप, आरोग्यसम्पन्न, सुन्दर, दीर्घायुष्मन्, श्रीसम्पन्न, यशस्विन्—कथं पुरुषः तव वा विष्णोः भक्तो भवति? अथवा स्त्री, यदि सा धर्मसम्पन्ना, सौभाग्यवती वा, विधवा अपि, क्रमशः मोक्षं प्राप्नोति? भगवन्, तत् व्रतं त्रैलोक्यहिताय वद।’’ शिव उवाच—‘‘साधु पृष्टं त्वया ब्राह्मण, सर्वलोकहिताय। यद् व्रतं शान्तये अत्र श्रूयते, तन्निबोध नारद। यत् व्रतं नक्षत्रपुरुषाख्यं नारायणरूपं, तद् पादादारभ्य क्रमशः विष्णोर्नामसङ्कीर्तनपूर्वकं कर्तव्यम्। वासुदेवमूर्तिं चैत्रमासे नक्षत्रारम्भे ब्राह्मणपाठपूर्वकं सम्पूज्य, मूलनक्षत्रे विश्वधरं पादयोः, गुल्फावन्ते गुल्फयोः, रोहिण्यां वरदं जङ्घायाम्, द्विजानु वा अश्विकुमारयोः जानुयोः पूजयेत्। पूर्वोत्तराषाढयोः जङ्घयोः ‘नमः शिवाय’ इति, पूर्वोत्तरफाल्गुन्योः कटीदेशे ‘नमः पञ्चशराय’ इति पूजयेत्। कट्यां ‘नमः शार्ङ्गधरविष्णवे’ इति, कृत्यां तथा भाद्रपदयोः पार्श्वयोः ‘नमः केशिनिषूदनाय’ इति पूजयेत्। रेवत्यां पार्श्वयोः ‘नमः दामोदराय’ इति, अनुराधायां वक्षस्य ‘नमः माधवाय’ इति पूजयेत्। धनिष्ठायां पृष्ठे पापसंघविनाशकत्वेन, विशाखायाम् भुजयोः ‘नमः शङ्खचक्रगदाधराय’ इति पूजयेत्। हस्ते ‘नमः मधुसूदनाय’ इति, पुनर्वसौ अङ्गुल्यग्रेषु ‘नमः सामगाय’ इति पूजयेत्। सर्पनक्षत्रे मत्स्यरूपस्य नखेषु पूजनं कुर्यात्, कूर्मरूपस्य पादयोः प्रणमेत्, ज्येष्ठायां हरिग्रीवस्य पूजनं कुर्यात्। कर्णयोः वराहाय नमस्कृत्य पूजयेत्; श्रवणेन जनार्दनः सम्यगर्च्यते। पुष्ये राक्षसवधे मुखे पूजनं, नृसिंहाय च नमस्कृत्य पूजनं कुर्यात्। स्वातौ वामनाय पुनः पुनः नमः, दन्ताग्रेषु पूजनं कुर्यात्; वरुणे हरिमुखस्य पूजनं कुर्यात्। रामाय नमः, मघासु नासाय रघुकुलानन्दाय पूजनं, मृगशीर्षे नेत्रयोः पूजनं, ‘नमः रामाय चपललोचनाय’ इति। बुद्धाय शान्ताय नमः, चित्रायां भ्रूलेखाय पूजनं, भरण्यां शिरसि विष्णोः पूजनं, ‘नमः विश्वेश्वराय कल्किरूपिणे’ इति। आर्द्रायां पुरुषोत्तमस्य केशेषु पूजनं, हरये नमः। उपवासकाले च नक्षत्रे च द्विजश्रेष्ठः भक्त्या पूजयेत्। व्रतसमाप्तौ सर्वगुणसम्पन्नाय, सामगाय स्वरूपवाक्चरित्रयुक्ताय, सुवर्णमयं, विस्तीर्णं, दीर्घबाहुं, मुक्ताचन्द्रमणिवज्रालङ्कृतं दद्यात्। द्विजश्रेष्ठाय पूर्णकलशस्थितं हरिस्वरूपं, वस्त्रैः, गवां, शय्यया, पात्रैः चोपस्करैः सहितं दद्यात्।