यत्र भगवान् जनार्दनः कूर्मरूपेण पाताले धर्मार्थकाममोक्षाणां माहात्म्यं मुनिभ्यः सम्यक् कथितवान्, तत्रैव शक्रस्य सन्निधौ इन्द्रद्युम्नस्य सम्बन्धेन, लक्ष्मीकल्पसंयुक्तानि अष्टादशसहस्रश्लोकानि सन्ति। कूर्मपुराणस्य दानं यः सुतर्पणकाले सुवर्णकूर्मसहितं ददाति, स सहस्रगोदानस्य फलमवाप्नोति। कल्पादौ च यत्र जनार्दनः मत्स्यरूपधारी मनवे वेदकर्मार्थं नरसिंहचरितं व्याख्यातवान्, तत्र सप्तकल्पानां चरितानि महर्षिभ्यः प्रतिपाद्य, एतद् मत्स्यपुराणं चतुर्दशसहस्रश्लोकात्मकं विद्धि। विषुवत्काले सुवर्णमत्स्यं गवां सह यः प्रयच्छति, स भूमिदानस्य सर्वफलमवाप्नोति। गुरुडकल्पे चात्र, कृष्णेन ब्रह्माण्डोत्पन्नगुरुडे सम्बन्धिनि यत् उपदेशं कृतं, तत्र गरुडस्य माहात्म्यं कीर्त्यते। अत्रैव अष्टादशसहस्रश्लोकयुक्तं सुवर्णहंससंयुक्तं भागं पठन्ति; यः तत्र ददाति, स परमां सिद्धिमाप्नोति शिवलोकं च गच्छति। ब्रह्मणा पुनः ब्रह्माण्डस्य माहात्म्यं कथयित्वा, द्वादशसहस्रद्विशतश्लोकात्मकं ब्रह्माण्डपुराणं निर्दिष्टम्। यत्र भविष्यत्कल्पानां विस्तृतानि चरितानि श्रूयन्ते, तत् ब्रह्माण्डपुराणं ब्रह्मणा प्रोक्तम्। यः तस्य पाठकाले ऊर्णावस्त्रसहितं सुवर्णगवं च ददाति, स सहस्रराजसूयफलम् अवाप्नोति ब्रह्मलोकं च गच्छति। एषा चतुर्लक्षश्लोकी कृति व्यासेन महात्मना रचिता, या मया पितृपितामहैश्च तुभ्यं संप्रेषिता। लोकहितार्थं सा संक्षेपेणोक्ता, देवेषु तु शतकोटिश्लोकपर्यन्ता। अधुना लोके प्रतिष्ठितानि विभागान्यहं कथयिष्यामि— पद्मपुराणे यत्र नरसिंहचरितं प्रोक्तं, तत्रैव नरसिंहपुराणमष्टादशसहस्रश्लोकात्मकं स्मृतम्। यत्र कार्त्तिकेयेन नन्दायाः माहात्म्यं कथितं, तत् नन्दीपुराणमिति लोके प्रसिद्धम्। यत्र साम्बविषयकं चरितं कथ्यते, तत् साम्बपुराणमपि मुनिभिः प्रकीर्तितम्। प्राज्ञा प्राचीनकल्पस्य पुराणानि जानन्ति; पुराणानां क्रमः श्रेयः, यशः, दीर्घायुष्यम् आनयति। तत्र आदित्यनामापि निर्दिष्टम्। यद् अन्यत् पुराणं षोडशात् पृथक् इति दर्श्यते, तत् तेष्वेवोत्पन्नमिति विद्धि, द्विजश्रेष्ठ। पञ्चलक्षणानि पुराणेषु प्रसिद्धानि—सर्गः, प्रतिसर्गः, वंशः, मन्वन्तरं, वंशानुचरितं—एतानि पञ्च पुराणलक्षणानि। ब्रह्मविष्णुसूर्यरुद्रविश्वमाहात्म्यं, प्रतिसर्गः, दानकथाः च, पञ्चविधे पुराणे वर्णितानि। धर्मार्थकाममोक्षाः सर्वेषु पुराणेषु निर्दिष्टाः, तेषां विपरीतफलानि अपि कथ्यन्ते। सात्त्विकेषु पुराणेषु हरिमाहात्म्यं प्रमुखं; राजसेषु ब्रह्मणो माहात्म्यं श्रेष्ठम्। तथैवाग्नेयमाहात्म्यं, तामसेषु शिवस्य च माहात्म्यं, मिश्रेषु सरस्वत्याः पितॄणां च माहात्म्यं कथ्यते। सप्ततीन्यष्टादश पुराणानि रचयित्वा सत्यवत्याः सुतः भारताख्यां सर्वकथां निर्मितवान्, या लक्षश्लोकसंपूर्णा वेदार्थसमन्विता। या श्रीरामस्य परमकथा वाल्मीकिना प्रोक्ता, ब्रह्मणा च निर्दिष्टा, या विस्तारतः शतकोटिपर्यन्ता, सा नारदाय संगृह्य, पुनर्वाल्मीकये, लोके च धर्मार्थकामसाधनाय, पञ्चपञ्चाशल्लक्षपर्यन्ता कथ्यते। विद्वांसः प्राचीनकल्पस्य पुराणानि जानन्ति; पुराणानां क्रमः पुण्यः, यशस्वी, दीर्घायुश्च। यः पठति वा शृणोति वा, स परमं पदमवाप्नोति। एषः शुद्धः, कीर्तिनिधिः, पितृभ्यः प्रियो, देवेषु चामृतकल्पः; नूनं एष पापानां नाशकः। अधुना दानधर्मव्रतानां यथाविधि सम्पूर्णधर्मान् मत्स्ये प्रतिपादितान् अहं कथयिष्यामि। महात्मनोर् नारदमहादेव्योः संवादे, धर्मार्थकामसाधनाय यथावत् यद्भूतपूर्वं तद्वः वर्णयिष्यामि। कदाचित् नारदः विनयेन, अहंकाररहितः, कैलासशिखरे स्थितं कामाङ्गनाशनं हरं पप्रच्छ—"भगवन्, देवदेव, ब्रह्मविष्णुन्द्राणां नायक, सौम्य, आरोग्य, सौन्दर्य, दीर्घायुष्मन्, लक्ष्मीसम्पन्न, पुरुषः कथं तव वा विष्णोः भक्तो भवति? स्त्री वा, यदि सधर्मचारिणी स्यात्, सर्वगुणसम्पन्ना, सौभाग्यवती, सा कथं क्रमशः मोक्षं प्राप्नुयात्? किं वा व्रतमत्र वक्तव्यम्?" शिव उवाच—"साधु पृष्टं त्वया ब्राह्मण, सर्वलोकहिताय। शान्त्यर्थं यदत्र श्रूयते व्रतम्—तद् शृणु नारद। नक्षत्रपुरुषाख्यं व्रतं नारायणात्मकं, पादादारभ्य यथाक्रमं विष्णोर्नामस्मरणपूर्वकं कर्तव्यम्। चैत्रमासप्रवेशे ब्राह्मणं पाठयित्वा, वासुदेवरूपं पूजयेत्। मूलनक्षत्रे विष्वधारं पादयोः, गुल्फावन्तं गुल्फयोः, रोहिण्यां वरदं जान्वोः, अश्विकुमारयोः जानुनी पूजयेत्। पूर्वोत्तराषाढयोः ऊरू 'नमः शिवाय' इति पूजयेत्। पूर्वोत्तरफाल्गुन्योः कटीं 'नमः पञ्चशराय' इति पूजयेत्। कटिं 'नमः शार्ङ्गधरविष्णवे' इति पूजयेत्, कृत्यां च, भाद्रपदयोश्च पार्श्वयोः 'नमः केशिनिषूदनाय' इति पूजयेत्। रेवत्यां पार्श्वयोः 'नमः दामोदराय', अनुराधायां वक्षसि 'नमः माधवाय' इति पूजयेत्, हे नारद।" एवं भगवान् शिवः नारदस्य प्रश्नानामुत्तरं दत्वा, धर्मार्थकाममोक्षसाधनानि व्रतानि च विस्तारतः उपदिशत्।