सूतः आस्ते। तस्य समीपे ऋषयः धर्मजिज्ञासया उपविशत्। तदा सूतः महर्षिः धर्मात्मा सर्वं वेद, तं भूत्वा ऋषयः प्रार्थयन्ति—“हे सूत! कर्मयोगस्य लक्षणानि वद, यत् त्वया किमपि न ज्ञायते इह लोके। तव धर्मनिष्ठत्वात् सर्वं श्रुतुमिच्छामः।” सूतः प्रत्युवाच—“कर्मयोगं विष्णुना यथोक्तं विस्तरेण वक्ष्यामि। कर्मयोगः हि सहस्रज्ञानयोगेभ्यः श्रेष्ठः। कर्मयोगात् ज्ञानं जायते; तस्मात् स एव परमं पदम्। ब्रह्म कर्मज्ञानयोः उत्पद्यते, न केवलज्ञानात्। यः कर्मे स्थिरचित्तः स नित्यं सत्यम् आप्नोति। वेदः धर्ममूलम्, तथा तद्विदां आचारः अपि। तत्र आत्मनः अष्टौ गुणाः प्रधानतया स्थाप्यन्ते—सर्वभूतानां दया, शरणागतानां क्षमा, लोके अनसूया, द्विजातीनां अन्तर्बहिः शौचम्, कर्तव्यस्य कष्टरहितं पालनम्, शुभाचारस्य पालनम्। धनस्य कदापि किञ्चित् कृपणता न भवेत्, दुःखेनापि प्राप्तस्य। परदारपरधनाभिलाषः सदा वर्जनीयः। एते आत्मगुणाः अष्टौ पुराणवित् ज्ञाताः, एष एव कर्मयोगः, यः ज्ञानमार्गं प्रापयति। कर्मयोगविना ज्ञानं कस्यापि न दृश्यते। श्रुतिस्मृत्या उक्तं धर्मं यत्नेन आचरितव्यं। देवपितृमानुष्यान् प्रति प्रतिदिनं तुष्ट्या यज्ञैः पूर्त्यैः सन्तोषयेत्। ऋषीन् स्वाध्यायेन, पितॄन् श्राद्धेन, भूतान् अन्नदानेन, प्रेतान् बलिपूजया पूजयेत्। पञ्चयज्ञाः पञ्चसून्यः गृहस्थस्य दोषनाशाय विधीयन्ते—उलूखलः, मुषलः, चुलिः, कूपः, सूपः। एते गृहस्थस्य पञ्चसून्याः, तेन स स्वर्गं न प्राप्नोति। तस्य पापक्षयाय पञ्चयज्ञाः उद्घोषिताः। यः द्वाविंशत्यष्टसंस्कारैः युक्तः अपि, आत्मगुणरहितः मोक्षं न प्राप्नोति। तस्मात् आत्मगुणसम्पन्नः शास्त्रविहितं कर्म आचरन्, सदा गोब्राह्मणहिताय धनं योजयेत्। गौः, भूमिः, सुवर्णम्, वासांसि, सुगन्धिपुष्पाणि, जलं च—एतैः ब्रह्मा, विष्णु, सूर्य, रुद्र, अग्नि, आत्मा च शिवरूपं पूजयेत्। व्रतैः, उपवासैः, विधिपूजया, श्रद्धया, असूया वर्ज्य, इन्द्रियातीतं, शान्तं, सूक्ष्मं, अव्यक्तं, नित्यं, वासुदेवं, विश्वरूपं पूजयेत्, यस्मात् एते विविधरूपाः उत्पद्यन्ते। ब्रह्मा, विष्णु, भगवतः, सूर्यः, वृषभपति, अष्टौ वसवः, एकादश गणपतयः, लोकपालाः, पितरः, मातरः—एते शक्तयः चराचरसम्पन्नाः। ब्रह्मादयः चत्वारः अव्यक्तेश्वरं मूलं यान्ति। ॐ ॐ—ब्रह्मणा, सूर्येण, विष्णुना, शिवेन वा, यत्र पूजनं भेदरहितं क्रियते, तत्र सर्वं चराचरं पूज्यते। ब्रह्मादीनां परमं धाम, त्रयाणां आधारः वेदारूपे स्थितः; तस्मात् पूषा यत्नेन पूज्यः। अग्निं ब्राह्मणं च अग्रतः स्थाप्य, दानैः, व्रतैः, उपवासैः, जपैः, होमैः च यथाविधि पूजयेत्। विधिविधानपरः, वेदान्तशास्त्रस्मृत्यनुरागी, पापभीतः—तस्य इह परत्र च किमपि अप्राप्तं नास्ति। अथ ऋषयः पुनः पृच्छन्ति—“हे सूत! पुराणानां गणना, दानधर्मः च विस्तारतः क्रमशः वद।” सूतः प्रत्युवाच—“एष धर्मः पुराणेषु आदिपुरुषेण, विश्वात्मना, मनवे उक्तः—शृणु। पुराणं ब्रह्मणा स्मृतम्, सर्वशास्त्रेषु प्रथमम्। ततः तस्य मुखेभ्यः वेदाः उत्पन्नाः। तदा, पूर्वकल्पे, केवलं एकं पुराणम् आसीत्, शतकोटिसमं, त्रिवर्गसाधनम्। यदा लोकाः दग्धाः, अहं अश्वरूपेण चतुर्वेदं विस्तृतपुराणं च अङ्गानि समाहितवान्। ततः मीमांसा, धर्मशास्त्रं च गृहीत्वा, समारभ्य, मत्स्यरूपेण, कल्पारम्भे, जलनिधौ रचितवान्। एतत् सर्वं मया जलस्थेन उक्तम्। तत् श्रुत्वा, चतुर्मुखः ऋषिभ्यः देवभ्यः च उक्तवान्। एवं पुराणं सर्वशास्त्राणां मूलम् अभवत्। किंतु, राजन्, तस्य कालक्रमेण अनवाप्तिः दृष्ट्वा— व्यासनामधेयं धृत्वा, अहं प्रतिकल्पं तं संक्षिप्य, द्वापरद्वापरे, चतुर्लक्षश्लोकान् कुर्यामि। एवं अष्टादशधा विभज्य, लोके प्रकाशितम्। देवलोके अपि शतकोटिसमं विस्तीर्णम् अस्ति। अस्य अर्थः अत्र चतुर्लक्षश्लोकेषु संक्षेपेण स्थितः। अष्टादश पुराणानि इदानीं उच्यन्ते। तानि नामानि वक्ष्यामि, हे ऋषिसत्तम! यथा पूर्वं ब्रह्मणा मारीचये उक्तानि। ब्राह्मपुराणं त्रिंशत्सहस्रश्लोकयुक्तम्। यः तं लिखित्वा, गोदानेन, जलदानेन च, वैशाखपूर्णिमायां ददाति, स ब्रह्मलोकं प्राप्नोति। यदा जगत् सुवर्णपद्मरूपम् आसीत्, तस्य आधारात् पद्मपुराणं नाम्ना प्रसिद्धम्। पद्मपुराणं पंचपञ्चदशसहस्रश्लोकयुक्तम्। यः तं ददाति, सुवर्णपद्मेन, तिलैः च, ज्येष्ठे, अश्वमेधफलम् लभते। यत् पुराणं पराशरेण उक्तम्, वराहकल्पवृत्तान्तं सर्वधर्मान् च, तत् विष्णुपुराणं इति प्रसिद्धम्। एवं सूतः धर्मज्ञानपुराणकथां ऋषिभ्यः श्रद्धया, विस्तारतः, क्रमशः निवेदयति।