सागरनिवासिनः पुत्रः सहरक्षः, अग्निमुखे जलपानं कृत्वा तत्रैव वसति, स विशिष्टः कथ्यते। स एव सहरक्षः मनुष्यगृहेषु वसन् इच्छितान् कामान् पूरयति; तस्य पुत्रः मांसभक्षकोऽग्निः मनुष्येषु मृतान् भक्षयति। एवं पावकाग्नेः पुत्राः द्विजातिभिः प्रसिद्धाः; ततः तस्य महाबलिनः पुत्राः गन्धर्वैः असुरैश्च नीताः। वने मन्थितः अग्निः इन्धनं प्राप्तवान्; तत्र आयुः नाम भगवतः पशवे नीतः। आयुषः पुत्रः महाबलः दाहकः, स एव पाकयज्ञे हव्यं भक्षयन् पुत्रः कथ्यते। स हि सर्वेषां देवलोकानां हविषां पितृयज्ञानां च भक्षकः, तस्य सहचरः अद्भुतोऽग्निः महाकीर्तिमान्। प्रायश्चित्तेषु गर्वितः स अग्निः स्तेनं हव्यं भक्षयति; अद्भुतस्य पुत्रः वीर्यवान्, स देवेषु महात्मा स्मृतः। तस्मात् ततो विविधा अग्नयः उत्पन्नाः; तस्य पुत्रः महर्षिः, तेषां विविधानां अग्नीनां पुत्रेभ्यः ऊष्मणः कारणात् अष्टौ अग्नयः जाताः स्मृताः। यः काम्येषु हविषु गर्वितः, रक्षांसि शत्रूंश्च नाशयति—सुरभिः, वसुमान्, नदः, हर्यश्वः, तथा रुक्मवान्, प्रवर्ग्यः, क्षेमवान्—एवं अष्टौ कीर्तिताः; एते शुद्धाग्नेः प्रजाः, चतुर्दश अग्नयः सन्ति। एवं एते अग्नयः वर्णिताः, ये यज्ञेषु प्रतिष्ठिताः, ये च प्राक्सृष्टौ देवर्षिभिः सह सन्ति। पूर्वस्मिन्स्वायम्भुवे अन्तराले एते गर्विताः अग्नयः आसन्; अत्र स्थावरजङ्गमेषु विचरन्ति। यज्ञस्थानासक्ताः अग्नीध्राः पूर्वं हविषां वहनं कृतवन्तः; ये च काम्यनैमित्तिकाः, ते कर्मसु प्रतिष्ठिताः। अतीते मन्वन्तरे शुक्रयमादिभिः सहिताः, देवगणैः सह, प्रथममन्त्रे मनौ सन्तः आसन्। एवं एषां अग्निविदां स्थानानि संस्थितानि, सप्तसु सावरिण्यादिषु चक्रेषु ज्ञातव्यानि। एवं एषां लक्षणानि सर्वेषु गतागतमन्वन्तरेषु कीर्तितानि। सर्वेषु मन्वन्तरेषु विविधरूपकारणैः अग्नयः वर्तमानैः यमैः देवैः सह सन्ति। ये च आगन्तव्या देवाः, तैः सह भविष्यन्ति; एवं अग्निसन्ततिः क्रमशः विस्तारतः मया कथिता—किं अन्यत् श्रोतुमिच्छसि? अथोत्तमं परमं विषयं विस्तरेण कथय, यद् विष्णुना पृष्टेनोक्तं, धर्माधर्मयोः सम्यगाख्यानं। तत्रैकस्मिन्नपि सागरे जनार्दनः मत्स्यरूपेण सृष्ट्युत्पत्तिं पुनः सर्गं च सम्यक् न्यवेदयत्। स जगन्नाथः मनवे सूर्यपुत्राय कर्मयोगं सांख्यं च सम्यग्यथावत् प्रोवाच। वयं श्रोतुमिच्छामः, हे सूत, कर्मयोगस्य लक्षणानि, यतो हि लोके किञ्चिदपि त्वयाऽज्ञातं नास्ति, धर्मज्ञ। अहं कर्मयोगं विष्णुनिर्दिष्टं प्रवक्ष्यामि, यतो हि कर्मयोगः सहस्रज्ञानयोगेभ्यः श्रेष्ठः कीर्त्यते। कर्मयोगात् ज्ञानमुत्पद्यते, तस्मात् तत् परं पदम्; ब्रह्म कर्मज्ञानयोः समुत्पद्यते, न तु केवलज्ञानात्। तस्मात् कर्मनिष्ठचित्तः शाश्वतं सत्यम् आप्नोति; सर्ववेदः धर्ममूलम्, तद्विदां चाचारः। तत्रात्मनः अष्टौ गुणाः मुख्यतया प्रतिष्ठिताः—सर्वभूतानां दयालुता, शरणागतानां क्षमा, लोकेऽस्पर्धा, द्विजातीनां अन्तर्बाह्यशौचम्, क्लेशरहितं कर्म, शुभाचारपालनम्। धनस्यापि आपद्गतमपि न कदर्यता, परद्रव्यपरदारिषु च नित्यं निरपेक्षता। एते आत्मगुणाः अष्टौ पुराणज्ञैः कीर्तिताः; एष एव कर्मयोगः, यः ज्ञानमार्गाय नयति। कर्मयोगविना ज्ञानं कस्यापि न दृश्यते; श्रुतिस्मृत्युक्तं धर्मं सततं आचरितव्यम्। देवपितृमानुषान् नित्यं तर्पयेत्, यज्ञैः, होमैः, प्रीत्यै च भूतपितृऋषिगणान्। स्वाध्यायेन ऋषीन्, विधिना पितॄन्, अन्नदानैः भूतानि, बल्यर्पणैः प्रेतान् पूजयेत्। एते पञ्च महायज्ञाः पञ्चसूनां नाशाय विहिताः—उलूखलः, मुषलः, चुल्लिः, कुम्भः, उपस्पर्शनं च। गृहस्थस्य एते पञ्च सूनाः, तैः सः स्वर्गं न गच्छति; तद्दोषनाशाय एते पञ्च यज्ञाः प्रकीर्तिताः। द्वाविंशतिसंस्कारैः सप्तविंशतिसंयुतोऽपि, आत्मगुणरहितः मोक्षं न लभते। तस्मात् आत्मगुणयुक्तः शास्त्रविहितं कर्माचरेत्, सदैव गोब्राह्मणहिताय स्वधनं युञ्जीत। गोभूमिहेमवस्त्रगन्धपुष्करैः शुभं पूजयेत्—यः ब्रह्मा, विष्णु, सूर्य, रुद्र, अग्नि, आत्मा च। व्रतैः उपवासैः विधिना श्रद्धया च, निरस्पर्धः, इन्द्रियातीतः, शान्तः, सूक्ष्मः, अव्यक्तः, सनातनः, वासुदेवः, विश्वरूपः—तस्मात् एते सृष्टयः प्रवर्तन्ते। ब्रह्मा, विष्णु, भगवतः, सूर्यः, वृषभध्वजः, अष्टौ वसवः, एकादश गणाध्यक्षाः, लोकपालाः, पितरः, मातरश्च। एते शक्तयः चलस्थिरयुक्ताः, ब्रह्मादयः चत्वारः, सर्वे अव्यक्तनाथे प्रतिष्ठिताः इति। एवं सूत उवाच—एषा अग्निप्रभवाणां, यज्ञसंस्थितानां, धर्माधर्मयोः, कर्मयोगस्य च, सम्यगाख्या विस्तरेण श्रूयताम्।