श्रूयतां, भगवतः सनातनधर्मस्य महिमानं कथयामि। द्वितीयः परिजन्यः पावमानश्च, दृश्यते न सः; उत्तरदिग्भागे पावकाख्यं वह्निं तापनं संहृतं च विद्वांसः वदन्ति। हविर्यज्ञस्याशुचिर्वह्निः शामित्रः संज्ञया, स विशेषतः प्रसिद्धः। शतधामा नाम सः शुद्धघृततेजसा दीप्तिमान्, तिव्रेष्वर्यसम्पन्नः स्मृतः। भूमिमण्डलाधिपः ब्रह्मज्योतिरिति, स ब्रह्मणि प्रतिष्ठितः कथ्यते। अजेएकपादयाज्यः शालामुखः, तस्मादेव स उत्पन्नः। वर्णनीयः अहिर्बुध्न्यः, अवर्णनीयः सः दक्षिणान्ते बहिः स्थितः; एते तस्य पुत्राः। द्विजातीनां स्मरणीयाः सर्वेऽपि सम्प्राप्याः। अथोक्तवानस्मि, अष्टौ वह्नीन् सञ्चरितव्याः—होत्रपुत्रः, कुशाग्निः, हविःवाहकश्च। स्तुत्यः वह्निः प्रचेताः द्वितीयः, सहायकः; अग्निपुत्रः विश्ववेदः ब्रह्मणोऽनुचोक्तः। जलप्रभवः स्वाम्भः सेतुसंज्ञकः स्मृतः; धिष्ण्याः वह्नयः सुताः सोमेन द्विजातिभिः पूज्यन्ते। पुनः पावकाख्यो वह्निः, साधुभिः संयुक्तः इति कीर्तितः, अवभृथः विज्ञेयः, स वरुणेन सह पूज्यते। अग्निपुत्रः हृदि सन्निहितः जठरे विद्यमानः, मानवानां पाचकः; अग्निजठरः सदा विद्धाग्निः स्मृतः। संयोगजः वह्निः इह सर्वभूतानि दहति; अग्निपुत्रः कोपयुक्तः संवर्तकः प्रख्यातः। स जलानि पिबन्, बदवानलमुखे वसति; सागरनिवासिनः सुतः सहरक्षः विशिष्टः। सहरक्षः मानवगृहे वसन्, कामान् पूरयति; तस्य सुतः मांसशोणितभक्ष्यः मृतान् मानवेषु भक्षयति। एवं पावकाग्नेः पुत्राः द्विजातिभिः कीर्तिताः; ततो महान् बलवान् पुत्राः गन्धर्वासुरैः नीताः। अरण्ये मथितः वह्निः इन्धनं प्राप्तवान्; आयुः नाम भगवतः पशुषु नीतः। आयुषः सुतः महाबलः दहकः, स एव पाचकयज्ञे हविः भक्षयति। स एव पुत्रः सर्वलोकानां देवपितृयज्ञानां हविः भक्षयति; तस्य सखा अद्भुतः अग्निः महाकीर्तिमान्। प्रायश्चित्तेषु गर्वितः सः स्तेनहविः भक्षयति; अद्भुतस्य सुतः वीर्यवान् देवेषु महात्मा स्मृतः। ततः तस्मात् नानाविधाः वह्नयः उत्पन्नाः; तस्य पुत्रः महर्षिः, तेषां वह्निपुत्राणां तापात् अष्टौ वह्नयः जाताः स्मृताः। काम्येषु गर्वितः, असुरशत्रुविनाशकः—सुरभिः, वसुमान्, नदः, हर्यश्वः, च रुक्मवान्, प्रवर्ग्यः, क्षेमवान्—एवं अष्टौ कीर्तिताः; एते शुद्धाग्नेः सन्ततिः, चतुर्दश वह्नयः सन्ति। एवं एते वह्नयः वर्णिताः, ये यज्ञे प्रतिष्ठिताः, ये च प्राक्कल्पे सन्तः, रात्रिदेवश्रेष्ठैः सह। पूर्वे स्वायम्भुवे अन्तराले एते गर्विताः वह्नयः आसन्; इह स्थावरजङ्गमेषु सञ्चरन्ति। अग्नीध्राः ऋत्विजः स्वस्थानासक्ताः, पूर्वं हविः वहन्तः; ये काम्यनैमित्तिकाः, ते कर्मसु प्रतिष्ठिताः। अतीते मन्वन्तरे, शुक्रयमैः सह, देवगणैः सह, प्रथमे मन्वन्तरे सन्तः आसन्। एवं एते वह्निविदां स्थानानि उत्पत्तयः स्थापिताः; सप्तसु सवर्णिमन्वन्तरेषु, स्वरौचिषादिषु, विज्ञेयाः। एवं एतेषां वह्निविदां लक्षणानि सर्वेषु मन्वन्तरेषु उक्तानि, अतीतानागतमन्वन्तराणि च। सर्वेषु मन्वन्तरेषु, नानारूपफलदाः वह्नयः, वर्तमानैः यमैः देवैः च सह सन्ति। ये च भविष्यन्ति देवाः, तैः सहापि भविष्यन्ति; एवं वह्निसन्ततिः मया क्रमशः विस्तारतः कथिता—किं अन्यत् श्रोतुमिच्छसि? अथोच्यते, तं परमं परमार्थं विस्तारतः वद, यं विष्णुः पृष्टः उक्तवान्—धर्माधर्मयोः सम्यग्वृत्तान्तः। तस्मिन्नेकस्मिन् सागरे, मत्स्यरूपधारी जनार्दनः सम्पूर्णं सृष्टिसंहारवृत्तान्तं न्यवेदयत्। विश्वात्मा सः मनवे, विवस्वतः सुताय, कर्मयोगसांख्ययोः धर्मं सम्यक् विस्तरेण न्यवेदयत्। वयमिच्छामः श्रोतुं, हे सूत, कर्मयोगस्य लक्षणानि, यतः लोके किंचिदपि त्वत्तो न अज्ञातम्, धर्मज्ञ। वक्ष्यामि कर्मयोगं, यथा विष्णुना उक्तम्; कर्मयोगः हि सहस्रज्ञानयोगेभ्यः श्रेष्ठः कीर्तितः। कर्मयोगात् एव ज्ञानोत्पत्तिः, तस्मात् स एव परः पदः। ब्रह्म कर्मज्ञानयोः जातम्, न तु केवलज्ञानात्। तस्मात्, यः कृत्स्नचित्तः कर्मसु, सः नित्यं सत्यं प्राप्नोति; सर्ववेदः धर्ममूलम्, वेदविदां आचारः अपि। तत्र, अष्टौ आत्मगुणाः प्रधानाः संस्थिताः—सर्वभूतेषु दया, शरणागतेषु क्षमा, लोके असूया अभावः, द्विजातीनां बाह्याभ्यन्तरशौचम्, अतीव श्रमवर्जितं कर्म, शुभाचारपालनं च। न च वित्ते कृपणता, आपदि लब्धेऽपि; न च परधनपरदारेषु कदाचन स्पृहा। एते अष्टौ आत्मगुणाः पुराणविद्भिः कथिताः; एष एव कर्मयोगः, यः ज्ञानमार्गप्रदः। कर्मयोगं विना ज्ञानं कस्यचित् न दृश्यते; श्रुतिस्मृत्युक्तं धर्मं प्रयत्नेन आचरेत्।