भृगोः पुत्रः अथर्वा जातः, अथर्वण इति चाङ्गिराः स्मृतः। तस्याग्निः लौकिकेभ्यो व्यतिरिक्तः, दक्षिणाग्निरित्यपि प्रसिद्धः। पवमानः तु मन्थनजन्यः अग्निः, स एव गार्हपत्यो गृह्यते, ब्रह्मणः प्रथमः अग्निः इति कथ्यते। ततः संशत्यस्य सुतौ सभ्यः अवसथ्यश्च जातौ। ततो हव्यवाहनः षोडश नद्यः कामयामास; द्विजातिभिः अभिमानीत्याहवनीयः अग्निः स्मृतः। कावेरी, कृष्णवेणी, नर्मदा, यमुनाऽपि, गोदावरी, वितस्ता, चन्द्रभागा, इरावती, विपाशा, कौशिकी, शतद्रुः, सरयू, सीता, मानस्विनी, ह्रदिनी, पवना च—एवं षोडश नद्यः। हव्यवाहनः स्वं रूपं षोडशधा विभज्य, पृथक् पृथक् तासु यजुषां स्थलेषु विचरन्, वेदिम् इच्छन्। तासां नाम्ना वेद्यः स्थापिताः, तत्रैव धिष्णवः उत्पन्नाः। वेद्युत्पन्नत्वात् धिष्णव इत्येव स्मृताः। एवं नद्यः पुत्राः वेद्यः प्रविष्टाः। तत्र प्रवाहणः, अग्नीध्रः, अन्ये च धिष्णवः प्रतिष्ठिताः; ये भोक्तव्याः, ये च स्थाप्याः, तेषां नामानि श्रृणु। यथायोग्ये दिवस्यादौ विचरन्, येऽग्नयः वर्णनातीताः, निगृह्यन्तुं अशक्याश्च, तेषां क्रमं शृणु। वसूनां ज्वलनः अग्निः द्वितीया उत्तरे वेद्यां स्थितः; स राजा, अग्नेः पुत्रः, अष्टधा, द्विजातिभिः सेव्यते। पर्जन्यः पवमानश्च द्वितीयौ, स दृश्यते न कदाचन। पावक इति ख्यातोऽग्निः, उष्णः, संग्रहितः, उत्तरदिक् स्थितः। हविर्भुजः अग्निः शमित्र इति प्रसिद्धः, स शुद्ध्यतीति न; शतधामा नाम तेजस्वी, शुद्धघृतप्रभः, तीक्ष्णाधिपत्यवान्। ब्रह्मज्योतिः पृथिव्याः क्षेत्रे प्रतिष्ठितः ब्रह्मस्थ इति कथ्यते। अजैकपादेन उपास्यः शालामुखः, यस्मात् स उत्पन्नः। अहिर्बुध्न्यः वर्णनातीतः दक्षिणे बहिः स्थितः, एते तस्य पुत्राः। एते सर्वे द्विजातिभिः उपास्याः स्मृताः। अथोक्तवानस्मि, येऽष्टौ विचरन्ति—होत्रुः पुत्रः, कुशाग्नेयः, हविः वाहकः। स्तुत्यः अग्निः प्रचेताः द्वितीयः, सहायः; अग्नेः पुत्रः विश्ववेदः, ब्रह्मणः पाठकः इति प्रसिद्धः। जलानां मूलं स्वाम्भ इति स्मृतः, सेतु इति च ख्यातः। धिष्ण्याः अग्नयः तु सोमेन द्विजातिभिः पूज्यन्ते। ततोऽवभृथ इति पावकः, साधुभिः संयुक्त इति कथ्यते, स वरुणेन सह पूज्यते। अग्नेः हृदयं स्थितः पुत्रः उदरे स्थितः, स मानवेषु पचति; तद्दग्निः विदारितः सदा स्मर्यते। अन्योन्यसम्भूतः अग्निः इह भूतानि दहति; अग्नेः पुत्रः कोपयुक्तः, संवर्तक इति भीषणः स्मृतः। स जलानि पीत्वा, समुद्राग्नि मुखे वसति; तत्र सागरनिवासिनः पुत्रः सहरक्षः प्रसिद्धः। सहरक्षः मानवगृहे वसन्, कामान् पूरयति; तस्य पुत्रः मांसभक्ष्यः अग्निः, मृतान् भक्षयति। एवं पावकाग्नेः पुत्राः द्विजातिभिः प्रसिद्धाः; ततो बलवन्तः तस्य पुत्राः गन्धर्वासुरैः नीताः। कान्तारे मन्थितः अग्निः इन्धनं लभते; आयुः नाम भगवतः यज्ञपशवे नीयते। आयुषः शक्तिमान् पुत्रः दग्धा इति ख्यातः; स पाकयज्ञे हविर्भुजः। स सर्वेषां देवलोकानां हविः पितृबलिं च भक्षयति; तस्य सहचरः अद्भुतः अग्निः महाकीर्तिः। प्रायश्चित्तेषु गर्वितः अग्निः स्तेनहविः भक्षयति; अद्भुतस्य पुत्रः वीर्यवान्, स देवेषु महतामिति स्मृतः। ततः तस्मात् नानाविधा अग्नयः उत्पन्नाः; तस्य पुत्रः महर्षिः, तेषां पुत्रेभ्यः तापात् अष्टावग्नयः जाताः स्मृताः। काम्येषु गर्वितः, दैत्यशत्रुनाशकः—सुरभिः, वसुमान्, नदः, हर्यश्वः, रुक्मवान्, प्रवर्ग्यः, क्षेमवान्—एते अष्टौ प्रोक्ताः; एते शुद्धाग्नेः अपत्यं, चतुर्दश अग्नयः सन्ति। एवं एते अग्नयः वर्णिताः—यज्ञे प्रतिष्ठिताः, पूर्वसृष्टौ स्थिताः, रात्रिदेवश्रेष्ठैः सह। स्वायम्भुवस्य अन्तराले पूर्वे एते गर्विताः अग्नयः आसन्; इह स्थावरजङ्गमेषु विचरन्ति। अग्नीध्राः पुरा स्वस्थानासक्ताः आहुतिं वहन्ति; काम्याः नैमित्तिकाश्च, यज्ञे प्रतिष्ठिताः। अतीते मन्वन्तरे शुक्रयमसहिताः, दिव्यैः गणैः सह, प्रथमे मन्वन्तरे स्थिताः। एवं एते अग्निविदां स्थाना उत्पत्तयः प्रतिष्ठिताः; सप्तसु सावर्णिषु, स्वरौचिषादिषु, ज्ञेयाः। एवं सर्वेषु मन्वन्तरेषु, अग्निविदां लक्षणानि, आगतानागतांश्च, निरूपितानि। सर्वेषु मन्वन्तरेषु, नानारूपार्थयुक्ताः, अग्नयः वर्तमानैः यमदेवैः सह सन्ति। भविष्यद्देवैः सह, येऽपि भविष्यन्ति, तेऽपि निवत्स्यन्ति; एवं अग्निसंततिः मया क्रमशः विस्तारतः कथिता—किं अन्यद् श्रोतुमिच्छसि? अथोच्यते—तत् परं परमार्थं विस्तरेण कथय, यत् विष्णुना पृष्टेन उक्तं धर्माधर्मयोः सम्पूर्णं चरितम्। एकस्मिन्नेव सागरे जनार्दनः मत्स्यरूपधारी, सृष्टेः आदिं पुनः संहारं च सम्यक् आख्यातवान्।