तेषु वीर्यवान् अमूर्तरायः, धर्मात्मा त्रिवणः, तृतीया गौरी—मन्धातृमाता शुभा—अभवन्। इलिनस्य पुत्री शुभदा अभवत्, या ब्राह्मणवाक्-वीर्यनिष्ठान् पुत्रान् अपादयत्। उपादनवी इलिनात् ऋष्यन्तं, दुष्यन्तं, प्रवीरं, अनधं च चत्वारः पुत्रान् अलभत। दुष्यन्तात् सार्वभौमात् समितिञ्जयः अभवत्; शकुन्तलायाः पुत्रः भरतः जातः, यस्य नाम्ना भरताः प्रसिद्धाः। दुष्यन्तस्य पुत्रे विषयम् अङ्गहीनः स्वरः व्याहरत्—"माता दम्भः, पिता बीजदाता; यस्य बीजं तेन जातः, स एव तस्य पुत्रः।" "पुत्रम् अनुमन्यस्व, दुष्यन्त; शकुन्तलां न तिरस्कुरु। पुत्रः बीजं कृतवान् पितरं यमलोकात् नयति। त्वं अस्य स्रष्टा; शकुन्तला सत्यम् उक्तवती।" पूर्वं भरतपुत्राणां विनाशे मातृकोपात् महाविनाशः अभवत्। ततः मरुतः समानीय बृहस्पतेः पुत्रः भरताय समर्पितः। कथं मरुतः तेजस्विनं भारद्वाजम् भरताय पुत्रार्थं समर्पितवन्तः? तत्त्वेन कथय। उशिजः गर्भवती पत्न्याः स्थिते पृथिव्याम्, भ्रातृपत्नीं दृष्ट्वा बृहस्पतिः उक्तवान्—"सुसज्जा भव, मम संगमाय आगच्छ।" सा स्वयं बृहस्पतेः प्रति उक्तवती—"अयं गर्भः पूर्णः, ब्रह्मस्वरेण भाषते; तव बीजं अव्यभिचारि, परन्तु एषा वृत्तिः अधर्मः।" एवं उक्ता बृहस्पतिः प्रत्युवाच—"सुशोभने, मां धर्मनियमं न उपदिश।" स बलात् संगमं आरभत्; तदा गर्भः बृहस्पतेः प्रति उक्तवान्—"अहम् अत्र स्थितः, तव बीजं अव्यभिचारि; द्वयोः स्थानं न अस्ति।" गर्भेण एवं उक्तः बृहस्पतिः क्रुद्धः उक्तवान्—"यदा सर्वे जनाः जन्म इच्छन्ति, त्वं मां विघ्नं करोति; अतः दीर्घकालं अन्धकारम् प्रवेशयिष्यसि।" ततः बृहस्पतेः कामं निगृह्य, ममता-असंतोषात् बीजं भूमौ पतितम्, शिशुः अभवत्। शिशुं जातं दृष्ट्वा ममता उक्तवती—"स्वगृहं गच्छामि; त्वं बृहस्पते, शिशुं पालय।" एवं उक्त्वा सा गता; तस्याः गमनानन्तरं सः अपि शिशुं त्यक्तवान्। मातृपितृभ्यां परित्यक्तं बालं द्रष्ट्वा, दयया मरुतः भारद्वाजम् उद्धृतवन्तः। तस्मिन्नेव समये भरतः पुत्रकाम्याय अनेकानि यज्ञानि अकरोत्। पुत्रं न प्राप्त्वा, सः मरुत्सोमयज्ञं अकरोत्। तेन यज्ञेन मरुतः तुष्टाः, मरुत्सोमेन भरद्वाजम् भरताय पुत्रार्थं अनयन्। भारद्वाजः, बृहस्पतेः साक्षात् पुत्रः, अङ्गिरसवंशस्य वारिसः, मरुतैः भरताय समर्पितः। भरतः भारद्वाजं पुत्ररूपेण प्राप्त्वा उक्तवान्—"पूर्वं स्वहिताय त्वं दत्तः; अद्य त्वया पूर्णः अस्मि।" पूर्वं पुत्रजन्म व्यर्थं अभवत्; अतः भारद्वाजः राजा वितथः इति प्रसिद्धः। तस्मात् भारद्वाजात् ब्राह्मणाः क्षत्रियाः च द्व्यामुष्यायणाः द्विविधाः भूमौ उत्पन्नाः। वितथस्य जन्मानन्तरं भरतः स्वर्गं गतः; भारद्वाजः पुत्रं अभिषिञ्च्य स्वर्गं गतः। वितथस्य वारिसः भूवमण्युः कीर्तिमान् अभवत्; तस्य चत्वारः पुत्राः—भूवमण्यवः—महात्मनः इव अभवन्। बृहत्क्षत्रः महावीर्यवान्, नरः, गार्गः बलशाली; संकृति नरस्य पुत्रः, तस्य पुत्रः प्रसिद्धः। गुरुधी रन्तिदेवः च, कीर्तिस्मृतौ, गार्गस्य पुत्रः शिबिः विद्यावान् अभवत्। तस्मात् शैब्याः गार्गाः च स्मृताः, द्विजाः क्षत्रियधर्मयुक्ताः; आहार्यस्य पुत्रः उरुक्षवः बुद्धिमान् अभवत्। तस्य पत्नी विशालायाः त्रयः पुत्राः अभवन्—त्र्युषणः, पुष्करिः, कवी च। एते उरुक्षवाः सर्वे ब्राह्मणत्वं प्राप्तवन्तः; काव्येषु एते त्रयः श्रेष्ठाः महर्षयः इति कथ्यन्ते। गार्गाः, संकृतयः, काव्याः द्विजाः क्षत्रियधर्मयुक्ताः; अङ्गिरसाः, दक्षाः, बृहत्क्षत्रभूमिः च संग्रहीताः। बृहत्क्षत्रस्य वारिसः हस्तिः नाम अभवत्; तेन गजसाह्वया नगरी प्रथमं स्थापिता। हस्तिनः त्रयः कीर्तिमन्तः वारिसः अभवन्—अजमीढः, द्विमीढः, पुरुमीढः। अजमीढस्य तिस्रः पत्न्यः अभवन्—निलिनी, धूमिनी, केशिनी—कुरुवंशस्य प्रसिद्धाः। ताभ्यः दिव्यगुणयुक्तान् पुत्रान् अलभत्; तपसः अन्ते महात्मा धर्मिष्ठः वृद्धः अभवत्। भारद्वाजस्य कृपया तेषां विस्तारं शृणु; केशिन्यां अजमीढस्य पुत्रः कण्वः अभवत्। तस्य पुत्रः मेधातिथिः; तस्मात् काण्वायनब्राह्मणाः उत्पन्नाः। अजमीढस्य पुत्रः बृहदनः भूमिन्यां जातः।