एवं निगृहीते वृषभे, स एकमपि पादं न शक्नोत् सञ्चालयितुम्। तदा स वृषभः तम् अब्रवीत्—"मां मुञ्च, वीरश्रेष्ठ।" स पुनः उवाच—"पितः, न कदापि मया त्वद्वद्बलवान् कश्चन दृष्टः, न च मम तुल्यः कश्चन अस्ति। अतः मां मुञ्च, पितः, अहं तव तुष्टः, वरं वृणुष्व।" तेनैवं उक्तः स प्रत्युवाच—"यावत् मम जीवितम् अस्ति, त्वं कुत्र गमिष्यसि? नाहं त्वां मुञ्चामि, न च अन्यस्य चतुर्दन्तम्।" वृषभः पुनः उवाच—"पितः, अस्माकं न पापं न च स्तेयम् अस्ति; न च किञ्चिद् भोक्तव्ये पातव्ये वा विशेषः। द्विपदेषु तु एते बहवः नियमाः, किन्तु गावां धर्मः स्मृतः—किं कर्तव्यं किं वा न कर्तव्यम्, आगमनगमनयोः न कश्चित् नियमः।" एतद् गवां धर्मं श्रुत्वा स चिन्तायुक्तः अभवत्, तम् विमुक्त्वा, यथाशक्ति भोजनपानैः तम् गोपतिं तुष्टिं प्रापयितुम् अयतत्। स तुष्टः सन् गत्वा, स धर्मनिष्ठः सन्दृढनिश्चयः सन्, श्रद्धया गवां धर्मे मनः न्यवेशयत्। ततः स गौतमस्य कनिष्ठां भार्यां, गर्वितां, उपसृत्य, तां वन्ध्यां धेनुमिव मन्यन्, न शशाक सोढुम्। गवां धर्मं परमं ज्ञात्वा, स स्वां स्नुषां उपगम्य, तां निगृह्य, निगृहीत्वा, बाहुभ्यां च गृह्णन् तां ताडयामास। सा स्वशक्त्या तद् दैवं विज्ञाय, तम् अब्रवीत्—"एवं विपर्ययम् आपन्नः त्वं वन्ध्यवृषभवत् आचरसि।" "त्वं न जानासि किम् उचितम् किम् अनुचितम्; गवां धर्मात् पुत्र्याः कामनया, त्वां परित्यजामि, पापिन्—स्वकर्मानुसारं याहि।" इति उक्त्वा, दारुणेण तं काष्ठप्लवे स्थाप्य, गङ्गाजले न्याक्षिपत्—"यतोऽसि अन्धः, वृद्धः, दुर्वहः, तस्मात् त्वम् परित्यक्तव्यः।" स तु जलधारया शीघ्रं वह्यमानः, धर्मात्मा बली, विरोचनसुतः, उपसृत्य तम् उद्धृत्य गृह्णाति। अन्तःपुरे तं रक्षन्, भोजनपानैः तं तर्पयन्, तुष्टः सन् बली तम् वरं वरणीयम् उपादिशत्। तदा बली सुतार्थं वरं वव्रे—"मम धर्मज्ञा अर्थज्ञा सत्यज्ञा च पुत्राः सन्तु, इति मम यशस्विन्याः भार्यायाः सुतप्राप्तिः भवतु।" एवमुक्ते, दिव्यः स ऋषिः "एवं भवतु" इति प्रत्युवाच। तदा बली तं दृष्ट्वा अन्धं वृद्धं च, स्वां भार्यां सुदेष्णां प्रेषयामास; सा तु न जगाम। तस्याः स्थाने शूद्रीं धात्रीं तस्मै प्रेषयामास; तस्मिन् संयतः ऋषिः कक्षीवतादीन् शूद्रजातीयान् पुत्रान् उत्पादयामास। स धर्मात्मा ऋषिः तस्यां शूद्रपुत्रान् उत्पादयामास; कक्षीवतं चान्यान् दृष्ट्वा, बली तं प्राह—"एते मम एव।" ऋषिः प्रणम्य उवाच—"मम एव एते।" "शूद्रयोनिṣu जाताः अपि, ते तव इच्छया मया उत्पादिताः, देवश्रेष्ठ। यतो मां अन्धं वृद्धं च विज्ञाय, तव भार्या सुदेष्णा माम् अवज्ञया शूद्रीं प्रेषयत्, राजन्।" ततः बली तम् ऋषिं प्रीत्यर्थं प्रायत्नोत्; दानवपतिः स्वां भार्यां सुदेष्णां ताडयामास। पुनः सुदेष्णां भूषणैः अलङ्कृत्य, तम् ऋषये प्रेषयामास; सा च यथोक्तं चकार। ऋषिः तां उवाच—"दधिसर्पिसंयुक्तं मधुना च अभ्यञ्जनं कुरु, पादात् शिरः पर्यन्तं मां लिहस्व, त्वं यदि निर्मला, तर्हि यथाकामं पुत्रान् लप्स्यसे।" सा यथोक्तं सर्वं चकार; पानस्य तु काले तं वर्जयामास। तत्र स ऋषिः उवाच—"शुभे, यतः त्वम् पानं वर्जितवती, पुत्रं लप्स्यसे, स तु ज्येष्ठः भविष्यति।" सा उवाच—"भगवन्, न मे एवं पुत्रः दातव्यः। यथाशक्ति तुष्टा अस्मि, वरं देहि।" ऋषिः उवाच—"शुभे, तव अपराधात् अन्यथा न भविष्यति; तव पुत्रः न पौत्रान् दास्यति, तव तु पौत्राः फलं लप्स्यन्ते।" सा पानं न कृत्वा, ऋषिः दीर्घतमसः अङ्गानि स्पृष्ट्वा उवाच—"यत् त्वया अङ्गेषु लिढम्, न तु गर्भे, तानि पूर्णचन्द्रवत् गर्भे स्थितानि।" "पञ्च पुत्राः भविष्यन्ति, देवपुत्रसमाः, दीप्तिमन्तः, सुशीलाः, यज्ञशीलाः, धर्मिष्ठाश्च।" सुदेष्णायाः ज्येष्ठः पुत्रः अंशेन जातः, अङ्गः, कलिङ्गः, पुण्ड्रः, सुम्हश्च। वङ्गराजः च एते पञ्च बलीपुत्राः क्षेत्रजाः; एवं दीर्घतमसा बलीपुत्राः प्रदत्ताः। ये तु स्थिरतां प्राप्ताः, तान् ब्राह्मणान् अकार्षीत्; ततः मानववंशात् सन्ततिं जनयामास। तदा सुरभिः दीर्घतमसं समालोच्य उवाच—"यतोऽसि गवां धर्मं प्रमाणीकृत्य स्थितः, महाबाहो, अतः।" "अविचलितया भक्त्या अस्मासु त्वया कृतायाः, अहं तुष्टा अस्मि, निर्मल; तस्मात् दीर्घतमसः तम् दीर्घतमसः निशां अपनीय, श्वासेन ग्रहिष्यामि।" "बृहस्पतेः पापं अपि यत् तव अस्ति, तदपि अहं श्वासेन गृह्णामि; जरां मृत्युम् अन्धकारं च अपनीय।" ततः सन्दृश्य एव ऋषिः दीर्घायुष्कः, सुन्दरः, दृष्टिमान् च अभवत्। गवां कृपया तमसि निष्क्रान्ते, तदा गौतमः उत्थाय, कक्षीवत् पित्रा सह गिरीव्रजम् प्रविवेश। पितरं दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा च, स दीर्घकालं तपस्य आसीनः; ततः महता कालेन, स तपसा विशुद्धः अभवत्।