श्रूयताम्—कथां पवित्रां संक्षिप्य प्रवक्ष्यामि। बलिः नाम महाबुद्धिः, विरोचनस्य पुत्रः, तेन तपसा तुष्टः ब्रह्मा तस्मै परं योगबलं कल्पपर्यन्तजीवितं च वरदत्तवान्। तस्मै युद्धेऽजय्यत्वं धर्मे परमं ज्ञानं त्रिकालदर्शित्वं प्रजासु च प्राधान्यं दत्तम्। पराक्रमेऽप्रमेय्यं विजयम्, धर्मस्य तत्त्वदर्शिनं, चतुर्वर्णविधायित्वं च तेन प्राप्तम्। तस्य पंच पुत्राः—वंगाः, अङ्गाः, सुह्माः, पुण्ड्राः, कलिङ्गाश्च—इति कीर्त्यन्ते; अत्र अङ्गस्य विशेषतः चरितं शृणु। कथं तस्य महात्मनः बलेश्च पंच पुत्राः जाताः? का तस्य पत्नी, कः स ऋषिः यस्य प्रसादात् ताः सन्ततिः अभवत्? एवं पृष्ट्वा, तेषां महिमानं बलं च विस्तरेण कथयामि। किल कश्चित् प्रसिद्धः ऋषिः उशिजा नाम्ना आसीत्; तस्य धर्मपत्नी ममता नाम्ना सती साध्वी चासीद्। तस्य भ्राता बृहस्पतिः, कामवशात्, मातुल्यां ममतां उपगम्य ताम् इच्छया समुपेत्य उवाच। सा सुवर्णवर्णा ममता भ्रातृपतिं बृहस्पतिम् उवाच—"अहं तव ज्येष्ठभ्रातुः गर्भिणी अस्मि, स्वयमेव निग्रहं कुरु। एष गर्भस्थः पुत्रः वेदं सहाङ्गैः पठति, क्रुद्धः स्यात्। त्वं च निःस्फलबीजः नास्ति, अतः न मामुपगच्छ। यथोचितं कर्तव्यं त्वया।" एवमुक्त्वा अपि, बृहस्पतिः महात्मा अपि, कामवशात् मनः न निगृह्य तस्यां बलात् संगतम्। तदा गर्भस्थः बालकः वदति—"पितः, वाक्पते, अत्र द्वयोः स्थानं नास्ति—त्वं च निःस्फलबीजः, अहं च अग्रतः आगतः।" तस्य वचनेन क्रुद्धः बृहस्पतिः तं गर्भस्थं शप्तवान्—"यतः त्वं गर्भस्थः सन् माम् प्रतिषेधः, अतो दीर्घकालं तमसि पतिष्यसि।" एवं शप्तः स बालकः दीर्घतमाः नाम ऋषिः जातः। तस्मात् बृहद्कीर्तिः अपि जातः, यः बृहस्पतेः तुल्यतेजाः। स दीर्घतमाः ब्रह्मचर्ये स्थित्वा भ्रातुः आश्रमे न्यवसत्, तत्र धर्मज्ञानं सौरभेयं च वृद्धबलेन अधीतवान्। तस्य पितृव्यः भ्राता तस्मै भोजनं दत्तवान्; तत्र स्थितस्य, कश्चित् वृषभः आगतः। यज्ञस्य हेतोः सौरभेः पुत्रः कुशान् संचिन्वन्, दीर्घतमाः तं वृषभं शृङ्गाभ्यां गृहीत्वा स्थगितवान्। तदा वृषभः न किंचित् अपि गन्तुं शक्तः; स उवाच—"मुक्त्वा मां, वीरश्रेष्ठ। त्वदृते बलिनं न कञ्चिद् दृष्टवान्, न च मम समः। तुष्टोऽस्मि, वरं वृणु।" स ऋषिः प्राह—"ममायुः पर्यन्तं क्व गमिष्यसि? न त्वां मुञ्जामि, न च अन्यस्य चतुर्षपादम्।" वृषभः पुनः उवाच—"नः पापं न च चोरी, न च भोक्तव्येऽभोक्तव्ये भेदः; द्विपादानां नियमाः बहवः, गवां तु एष धर्मः—गमनागमने न बाधा।" एवं गवां धर्मं श्रुत्वा, स संकुचितः, तं मुमोच; तस्मै यथाशक्ति अन्नपानं दत्त्वा तुष्टिं प्राप्नोत्। तस्मिन् तुष्टे गच्छति, स गवां धर्मे मनः स्थाप्य, श्रद्धया तस्मिन् नित्यं स्थितः। ततः स गौतमस्य कनिष्ठां भार्यां अभ्यगच्छत्; सा गर्विता, स तां वन्ध्यामिव अमन्यत। गवां धर्मं श्रेष्ठं मन्यन्, स पुत्रवधूम् उपेत्य निगृह्य, बाहुभ्यां गृहीत्वा ताम् उपालभत्। सा स्वमहिम्ना भविष्यद् घटनां विज्ञाय तस्मै उवाच—"स्मृतविपर्यासं प्राप्य, वन्ध्यवृषभवत् आचरसि। न वेत्सि कर्तव्याकार्यं; गवां धर्मात् कन्यां इच्छन्, त्वां त्यजामि, पापिन्, स्वकर्मणा याहि।" तं काष्ठप्लव उपवेश्य, गङ्गायाः जले क्षिप्तवती—"अन्धः वृद्धः दुष्पोष्यः च असि, त्यक्तव्यः।" स तेन प्रवाहेण नीयमानः, धर्मात्मा बलिः विरोचनसुतः तम् उपेत्य उद्धृत्य गृहं नीतवान्। अन्तःपुरे तं रक्षितवान्, अन्नपानैः तुष्टिं दत्तवान्; तस्मै तुष्टः स बलिः वरं दातुम् उद्यतः। तदा दीर्घतमाः सुतार्थं वरं वव्रे—"मम धर्मज्ञा अर्थज्ञा सत्यज्ञा पुत्राः पत्न्यां जायेरन्।" एवं उक्ते, दिव्यः स ऋषिः "एवं अस्तु" इति प्रत्युवाच। राजा तु तं जञात्वा वृद्धं च अन्धं च, स्वां पत्नीं सुदेष्णां प्रेषयितुं चिन्तयामास; सा रानी न आगता, किं तु शूद्रीं दासीं प्रेषयामास। तस्यां संयता ऋषिः शूद्रपुत्रान् कक्षीवतादीन् उत्पादितवान्। तान् धर्मज्ञः ऋषिः दृष्ट्वा, बलिः तस्मै उवाच—"एते मम एव।" ऋषिः प्रणम्य प्राह—"मम एव एते।" एवं बलेश्च दीर्घतमसः च पुत्रोत्पत्तिः, तेषां धर्मज्ञानं, तथा गवां धर्मस्य माहात्म्यं सम्यक् श्रुतम्।